Colli Dad, Colli ‘Mhen – Llinos Jones

Cwta wyth wythnos ar ôl colli dad i salwch afiach, yn 53 ifanc, dyma weld fy hun yn eistedd ar gadair ardd wyrdd mewn ystafell fyw, yng nghanol dre Caerfyrddin – yn bell o adra, yn bell o’n ffrindiau, ac yn bellach fyth o dad.  

Joban newydd, cyffrous. Pennod newydd, a chael anghofio.

Bywyd prysur.

Gwen smalio, hapus fy myd, be arall oedd merch angen?

Dal i fynd, dal i weithio, dal i fyw, a dim amser i feddwl, dim amser i grio na galaru.

Gweithio.

Gwenu.

Gwin coch.

Bwyta.

Gwenu.

Gweithio.

Gwenu.

Dyma ddeffro un bora, misoedd yn ddiweddarach mewn lle diarth, lle na dwi byth isio deffro eto, a meddwl, nad Llinos oeddwn i ddim mwy, doeddwn i ddim yn adnabod fi fy hun, (mae hynny yn eithaf deep a scary!) Ddim yn hoffi’r gwenu smalio. Ddim yn hoffi gwin coch rhad. Ddim yn dallt be oedd wedi digwydd. Ddim yn dallt lle oedd dad. Methu dod o hyd i wen smalio, methu chwerthin, a methu cario ymlaen.

Dwi’n falch bod hyn wedi digwydd bellach, y sylweddoliad, mod i Llinos Jones, wedi colli fy ffordd yn llwyr. Ond methu dallt pam, methu dallt sut oedd peidio meddwl am boen, wedi fy ngwneud i fel hyn. Dyma siarad â doctor, ac wedyn cownselydd, oriau o grio, wythnosau o feddwl sut, lle a pam? Misoedd, blynyddoedd o siarad.

Doeddwn i erioed wedi galaru, erioed wedi rhoi amser i feddwl, ddim amser i deimlo poen o golli dad, colli’r dyn ddysgodd mi reidio beic, y dyn oedd yn coginio brecwast llawn wedi ffrio i mi am chwech yn y bora! (Diolch dad…fat for life! ) ddim wedi galaru.

5 mlynedd wedyn, 2019, a dwi’n meddwl ‘mod i wedi dysgu bod yn rhaid i ni alaru, a tydi galar byth yn gadael, ti byth yn teimlo llai o boen, a ti wir yn gorfod gadael i’r pethau ‘ma ddigwydd, er bod chdi ddim isio eu teimlo nhw, mae rhaid i ti, er mwyn dallt, er mwyn gallu parhau i fyw a meddwl iach.

Dwi dal i alaru, pob dydd, dal i golli’r hen ddyn, dwi dal i frifo, dwi hyd yn oed yn gallu crio, ond mae galaru a theimlo poen o golli, yn deimlad lot gwell na cholli dy ben.

Felly os wyt ti yn brifo, os wyt ti yn colli, mae angen siarad, mae angen rhoi amser i ti dy hun.

Ac wedyn, ti yn gallu gwenu go iawn.  





“Does dim un teimlad yn barhaol.” – Manon Elin

Nes i sgwennu’r darn yma wrth wella o gyfnod gwael yn ddiweddar, er mwyn atgoffa fy hun nad yw’r cyfnodau, neu’r dyddiau, gwael yn parhau am byth, er ei fod yn teimlo felly ar y pryd. Dyma neges i unrhyw un sy’n mynd drwy amser caled ar hyn o bryd…

Ti’n meddwl bod y byd yn dy erbyn di, ond ti sydd yn erbyn dy hun.

Ti’n gwrthod credu y gall pethau wella, ond dyna natur y salwch, mae’n llenwi dy feddwl â chelwyddau; ‘gall pethau ddim gwella’, ‘fedri di ddim ymdopi.’ Buan y cei di’r cryfder i herio’r meddyliau hyn a chredu dy lais dy hun.

Gad i bobl dy helpu. Paid â chadw hyn i dy hun, rwyt ti wedi gwneud hynny am rhy hir. Ti’n teimlo dy fod di ar ben dy hun, ond mae ‘na bobl sy’n ysu i dy helpu. Gad nhw i mewn, dwyt ti ddim yn fwrn.

Dwyt ti ddim eisiau gwneud dim ac mae popeth yn ymdrech, ond fydd pethau ddim wastad mor anodd â hyn. Does dim un teimlad yn barhaol.

Gwna beth bynnag ti angen i fynd drwy’r diwrnod, a phaid â theimlo’n euog am hynny. Bydd digon o amser i weithio pan fyddi di’n teimlo’n well.

Mae gen ti gymaint i gyfrannu, ac fe ddei di i sylweddoli hynny eto’n fuan. Paid â gadael i’r anobaith dy lethu. Dim ond cyfnod yw hyn.

Cofia am yr holl bethau rwyt ti’n llwyddo i’w gwneud – y pethau bach a’r pethau mawr.

Ti’n meddwl bod hyn am bara’ am byth, ond byddi di’n edrych yn ôl ar hyn fel cyfnod gwael yn unig.

Mae’n erchyll nawr, ond bydd hyn yn dy alluogi i werthfawrogi ac i fwynhau’r pethau bychain hyd yn oed yn fwy maes o law.

Ti’n meddwl mai fel hyn mae pethau i fod, ond rwyt ti’n haeddu bod yn hapus.

Rwyt ti wedi bod yma o’r blaen ac wedi dod drwyddi, ac fe ddei di drwyddi eto. Mae’n anodd, ond mae’n werth yr ymdrech.





Unigrwydd – Efan Thomas

Y peth anodd am fyw mewn dinas fawr fel Lerpwl ydi’r ffaith bod rhaid i mi fyw ar ben fy hun. A tydi o heb fod yn help fy ‘mod i’n gorfod byw i ffwrdd o adre.

llun efan1

Ar adega’, dwi’n licio cwmni fy hun (dim i’r extent lle dwi’n troi yn reclusive hermit), ond dweud hynny, yn aml dwi’n teimlo fod bod ar ben fy hun, yn medru gwneud fi deimlo tipyn bach yn ddigalon mewn ffordd.

Y teimlad o unigrwydd.

Efo rhywun sy’n diodde’ o iselder, mae’n medru gwneud petha’n llawer gwaeth.

Dwi’n ymdopi gyda’r peth yn dda yn ddiweddar – dwi’n chwarae pêl droed bob nos Fawrth, mynd am beint gyda fy nghydweithwyr (ystod amser cinio dydd Gwener coeliwch neu beidio), ag fyddai’n treulio pob un o’m mhenwythnosa’ i adre achos, does unman debyg i adre wrth gwrs.

Ond dan mis Hydref, roedd popeth mor anodd braidd.

Be oedd yn anodd oedd y ffaith fy mod i way out of my comfort zone. Oedd, mi roeddwn i yma tra roeddwn i’n Brifysgol, ond oedd gen i ambell o ffrindia’ Cymraeg a flatmates oedd yn gwmni i mi dros y tair mlynedd.

Wan, s’neb yma i ddweud y gwir! Oni’n ffendio fo’n anodd mynd i gwaith a methu siarad Cymraeg fatha roni ‘di arfer gwneud, ag ar ben hynny, eu bod nhw’n ddiarth i mi mewn ffordd lle dwi heb adnabod nhw ers hir.

Ar y pryd doeddwn i methu gwneud llawer o ddim byd gyda’r penwythnos achos… wel… doni’m yn gwybod be i neud nag efo pwy, ac oedd popeth bach yn ddiflas ag unig mewn ffordd.

Swni’n checio’n ffôn bob munud i weld os oeddwn i wedi cael notification, a ‘swn i’n meddwl trio gyrru neges i bobl erill jysd er mwyn siarad.

Ar ben hynny, swni’n gorfeddwl am ambell i beth absoluteeeeely stupid, fel:

“Be os na hyn ydi o?”

“Be os gai fyth gariad?”

“Dwi’n edrych fel chydig bach o outcast neu weirdo neu rhywbeth?”

“Dwi’n annoying?

A.Y.Y.B….

Please don’t get me wrong dwi’n iawn wan (obviously) ond dyna sut oedd o. Ag ella fyddo fela eto, dwnim!

Hollol sdiwpid ohona i yn rhoi cyngor yn fama ond, dwnim, os welwch chi rhywun sydd ar ben ei hunain, jysd cerwch i sharad, hyd yn oed os ydi’r conversation yn hollol dwp am dywydd neu pêl droed…

Mae’n helpu!

I ddarllen mwy gan Efan, ewch i ddarllen y blog…


Darllen rhagor:




Byw gyda PTSD – Cris Dafis

Cyhoeddwyd y darn isod yn wreiddiol yng ngholofn Cris Dafis yng nghylchgrawn Golwg ar 15 Tachwedd 2018.

Y bore wedi i ddyn ifanc fynd i far yng Nghaliffornia yr wythnos diwethaf a saethu 12 o bobl ddiniwed yn farw, roedd yr Arlywydd Trump ar y cyfryngau yn cynnig dadansoddiad arwynebol o’r hyn oedd wedi cymell y llofrudd.

Heb gwrdd â’r dyn erioed, a heb ronyn o hyfforddiant seiciatryddol na meddygol, cyhoeddodd Trump yn dalog i’r byd mai effeithiau’r cyflwr PTSD a yrrodd y dyn i ladd.

Anhwylder straen sy’n datblygu ar ôl trawma yw PTSD, ac mae’n gyflwr sy’n bla ar fywyd llawer o gyn-aelodau’r lluoedd arfog sydd wedi gweld pethau ofnadwy wrth wasanaethu.

Ond nid milwyr yn unig sy’n dioddef.

Gall effeithio ar unrhyw un sydd wedi bod yn dyst i ddigwyddiad trawmatig. Mae’n gyflwr creulon sy’n mynnu ailchwarae’r digwyddiad drosodd a throsodd yn y meddwl. Mae’n effeithio ar bobl yn eu cwsg. Mae’n effeithio ar bobl yn ystod eu horiau’n effro. Mae’n gwneud pobl yn orwyliadwrus o’r byd o’u cwmpas. Mae’n gwneud pobl yn nerfus ac yn ddihyder. Mae’n ei gwneud hi’n anodd i bobl gymdeithasu. Mae’n bwydo teimladau o euogrwydd a diffyg gwerth. Mae’n newid cymeriad pobl yn llwyr.

Yn anaml iawn iawn iawn, fodd bynnag, y mae’n troi pobl yn llofruddion.

Gall achosi i bobl fod yn bigog ac yn fyr eu hamynedd. Gall beri i bobl golli eu tymer yn hawdd. Gall olygu bob pobl yn ymddwyn mewn ffordd sy’n ymddangos yn hunanol ac yn ddi-hid o bobl eraill. Gall PTSD wneud hyn oll, gall. Fel rhywun sydd wedi byw gyda’r cyflwr ers degawd a mwy, mi wn i hynny’n iawn.

Ond tuag atyn nhw’u hunain y mae’r mwyafrif helaeth o bobl sy’n byw gyda PTSD yn dreisgar. Mae pobl sydd â’r cyflwr yn llawer mwy tebygol o’u niweidio eu hunain na niweidio pobl eraill.

Dyma enghraifft arall – eto fyth – o dwpdra ac anwybodaeth affwysol Trump yn cael rhwydd hynt i gamliwio gwirionedd a chyflwyno naratif ffug.

Enghraifft arall o ymdrech gyson yr idiot hwn o ddyn i wadu ei fod ef ei hun a’i rethreg hyll wedi gwenwyno bywyd ei wlad, a chyfran helaeth o’r byd.

Ac ymdrech arall i wadu bod ganddo fe – a’i ffrindiau sydd mor frwd dros wthio gynau i ddwylo pawb – waed ar eu dwylo eu hunain.


Darllen rhagor:




Byw hefo OCD – Elis Derby

Dwi newydd droi’n 22 oed, ac yn byw yn Manceinion ers bron i 3 mis bellach. Rwyf yn gyfarwydd hefo’r strydoedd erbyn hyn, ar ôl byw ‘lawr y lôn’ yn Salford, lle bues i’n astudio cerddoriaeth yn y Brifysgol. Rwy’n dod nôl i Gymru reit gyson, i ddal fyny hefo ffrindiau, ond yn bennaf i berfformio gigs. Mae fy mywyd cymdeithasol yn reit iach- gan fy mod yn cyfarfod yn aml hefo ffrindiau o’r ddwy ochr i’r ffin.

Rŵan fy mod wedi cyflwyno fy hun, i’r rhai sydd ddim yn fy adnabod mor dda- dwi’n dioddef o OCD. I nifer, nid yw hyn yn swnio fel rhywbeth a all effeithio yn ormodol ar fywyd o ddydd i ddydd, ond mi allai gadarnhau ei fod wirioneddol yn salwch meddwl annifyr, a reit ddifrifol ar adegau- ac yn cael ei gamystyried yn ofnadwy yn yr oes bresennol. Yn aml rwy’n clywed y term “I’m a little bit OCD”, i ddisgrifio bod fymryn yn ffysi pan mae’n dod i luniau yn hongian yn gam ar waliau, er enghraifft, neu rhywun sydd ddim yn licio mymryn bach o lanast. Os mai dyma’r achos- mi fyswn innau wrth fy modd cael bod yn ‘little bit’ OCD hefyd- ond fel y rhan fwyaf o afiechydon meddyliol, dim chi sy’n dewis y raddfa.

Mae OCD yn sefyll am ‘Obsessive Compulsive Disorder’- ac yn effeithio ar filiynnau o bobl o gwmpas y byd.

Sylwais fy mod yn dioddef o ffurf ohono yn ystod fy nghyfnod TGAU (amseru perffaith..), lle daeth symptomau megis gorfod ail wneud symudiadau a gor-lanhau i’r amlwg. Ar hyd y blynyddoedd- datblygodd y symptomau hyn, i’r pwynt lle nad oeddwn yn cael digon o gwsg, a bod fy mywyd cymdeithasol yn segur ofandwy. Bu adegau lle nad oeddwn eisiau mentro allan o fy ystafell wely yn ystod y dydd, ac yn effro tan yr oriau mân yn gor-feddwl digwyddiadau’r diwrnod. Rwyf dal yn dioddef o honno i bwynt hyd heddiw- ond erbyn hyn ar ffurf fymryn yn wahanol.

Rwy’n cael rhai diwrnodau heb boeni o gwbl, ac yn byw o ddydd i ddydd fel pawb arall, a rhai eraill lle rwy’n ffeindio’n hun yn gorffwys pob hyn a hyn, ar ôl cael y symptomau yn gyson, sy’n achosi i mi fod yn feddyliol flinedig (mentally exhausted) ar ôl cyfnod hir. Nid yw’n cael ei ystyried o ddifri o bellffordd. Gallaf feddwl am enghraifft diweddar lle roeddwn yn sefyll ar blatform trên Oxford Road, ac yn cael un o fy mhlyciau o deimlo yn anghyffyrddus o gwmpas pobl, ac roedd hynny i’w weld yn amlwg yn y ffordd roeddwn yn ymddwyn (fymryn yn aflonydd, poenus yr olwg). Roeddwn yn gweld bod un o’r stiwardiaid yn edrych yn wirion arnaf ac yn trio denu sylw ei ffrind, felly mi esboniais yn fras; “Sorry, I’ve got OCD“- ond ni newidiodd ei ymddygiad.

Pe taswn yn gallu cael unrhyw neges i ddod allan o’r blog yma, mi fyswn yn annog unrhyw un i fod yn fwy ystyriol o bobl sydd â’r salwch, ac i annog pobl i beidio cysylltu OCD hefo’r stigma o fod yn ‘ffysi’ neu yn ‘freak’. Tydw i, na’r miloedd eraill sy’n dioddef ohono yng Nghymru heb ddewis y ffordd yma o fyw, nac eisiau dioddef mwyach o’r symptomau gwahanol o ddydd i ddydd, ond does gennym ni’r help. Dwi’n gwybod fy mod yn fwy lwcus nac eraill, a hefo teulu a ffrindiau cefnogol iawn. Rwy’n lwcus hefyd yn y cyd destun fy mod yn gallu mwynhau nosweithiau allan, gigs, a gwyliau, heb orfod meddwl am fy nghyflwr yn ormodol, sydd yn fwy na allir ei ddweud am nifer o bobl sydd yn byw hefo salwch meddyliol.

Braf (mewn ffordd) yw gweld ymwybyddiaeth o’r ffactorau gwahanol yn cael eu crybwyll yn gyson- ond mae ‘na dal lot i wneud.


Darllen rhagor:




Fi ‘di fi – Elen Jones

Mae hyn yn rywbeth does ‘na’m llawer o bobl yn ei wybod amdana i – dim ond y bobl rwy’n agos atynt sy’n ymwybodol o’r peth. Tydi o ddim fel fy mod i’n trio cadw’r peth yn gyfrinach, jyst dw i byth yn meddwl dod â’r peth fyny mewn sgwrs gan fy mod i’n trio ymddangos fel person ‘cryf’, a dio’m yn rhywbeth ma’ lot o bobl yn gyfforddus yn siarad amdano. Ond y gwirionedd ydy, nid yw iselder yn eich gwneud yn berson ‘gwan’ (er fy mod i’n teimlo fel ’na yn aml iawn).

Wel, dyma fy stori i:

Dros flwyddyn yn ôl dechreuodd popeth, pan oni’n brysur paratoi tuag at fy arholiadau TGAU ym mlwyddyn 11. Doeddwn i’m yn teimlo’n iawn, doeddwn i’m yn teimlo’n ‘normal’. Dechreuodd bopeth fynd i lawr allt, doeddwn i wir ddim yn gwybod be oedd yn mynd ymlaen. Roedd fy iselder a gorbryder wedi achosi i mi gael migranes felly roeddwn i wedi gorfod aros drosodd yn y ‘Sbyty am ychydig o nosweithiau, ond roedd popeth yn ymddangos yn iawn. Felly parhais gyda fy mywyd o ddydd i ddydd. Ar ôl dipyn, roedd hyn yn mynd yn anoddach ac anoddach, roeddwn i’n methu ysgol ar adeg ofnadwy o bwysig ond doedd ’na’m byd oni’n gallu ’neud i reoli fy hun, roeddwn i’n meddwl ’mod i’n mynd yn wallgof….

Er popeth oedd yn digwydd, roeddwn i wedi gallu mynychu pob un arholiad TGAU (wel, yn gorfforol, yn bendant nid yn feddyliol). Roeddwn i’n delio gyda gymaint o feddyliau yn mynd trwy fy mhen a gorfod dadlau gyda fy meddyliau yn ddyddiol, a hynny heb ddweud wrth neb am fisoedd.

Ar ôl cau fy hun yn fy ’stafell ac osgoi y pobl agosaf ataf, penderfynais fod rhaid i mi ddweud wrth rhywun. Felly, dywedais wrth fy nghariad (sydd wedi bod yn grêt) a wir ’wan, roeddwn i’n teimlo fel bod gymaint o bwysa’ wedi cael ei dynnu oddi ar fy ’sgwyddau ar ol siarad am y peth, er gwaetha pa mor embarrassed oni. Ond pam y dylwn i fod yn embarrassed o rhywbeth sydd tu hwnt i fy rheolaeth i, a rhywbeth sy’n hollol naturiol i llawer o bobl? Rwy’n credu mai stigma sy’n cael yr effaith yma ar bobl. Tydi pobl ddim yn gallu derbyn eu bod yn dioddef o broblem iechyd meddwl.

Yna es i at ddoctor ar ôl llawer o amheuaeth a newid meddwl, ond ar ôl cyrraedd roedd o’n hollol fine. I be oedd angen poeni gymaint? Dim fy mai i ydi o ’mod i’n teimlo fel hyn, pam ddylwn i deimlo cywilydd? Cymerais dros flwyddyn i actiyli derbyn y peth yn iawn, a pheidio bod â chywilydd ’mod i’n teimlo fel hyn.

Cefais dabledi tuag at iselder, ac roedd y ‘waiting game’ i rheina ddechrau gweithio’n iawn yn un hir ac anodd, ond roedd o werth o!

Meddyliwch am y peth, os y byddech yn torri eich coes neu yn cael unrhyw broblem corfforol, rydych yn mynd at ddoctor ac yn cael tabledi er mwyn eich gwella, felly pam fod gymaint o stigma ynghylch mynd at ddoctor gyda problemau meddyliol? Mae 1 ym mhob 4 yn dioddef o broblemau iechyd meddwl yn ystod eu bywydau, ac i fod yn onest ma’r stategaeth hyn yn syndod i feddwl fod rhywbeth mor ddychrynllyd yn actiyli rhywbeth normal.

Dwi’n berson hynod o brysur. Rwyf ym mlwyddyn 13 yn yr ysgol ar hyn o bryd ac yn paratoi tuag at fynd i’r Brifysgol blwyddyn nesaf. Y ffordd dwi’n gallu ymdopi gyda popeth ydy siarad – cymryd ychydig o amser o’m wythnos i siarad gyda ffrindiau neu rhywun rwyf yn ei drystio am sut dwi’n teimlo, yn enwedig pan rwyf yn teimlo straen gwaith ysgol yn peilio ar fy ’sgwydda’, mae o fel rhyddhad mawr cael siarad er mwyn gallu parhau gyda’r wythnos. Byddai pobl yn fy nisgrifio i fel person siaradus a ‘larger than life’ felly dwi’n joio siarad gyda pobl, a mae siarad am fy nheimladau yn bwysig iawn i mi!

Erbyn heddiw, does gen i ddim cywilydd cyfaddef fy mod yn dioddef o iselder, ac y mwyaf dwi’n siarad am fy mhrofiad, y mwya’ mae pobl yn rhannu eu storïau a’u profiadau gyda mi. Rydych yn sylweddoli pa mor gyffredin yw’r peth a faint o bobl sy’n dioddef.

Gofalwch am eich ffrindiau a theulu a byddwch yn ffeind gyda pobl. Gwnewch rhywbeth wneith achosi rhywun i wenu heddiw, dim ots os yw’n rhywbeth syml fel dweud “dwi’n hoffi dy wallt di” – mae geiriau caredig yn mynd yn bell!




Rheolaeth.

Image result for bipolarRheolaeth. Un gair, miliwn o wahanol ystyron. I mi, rheolaeth yw’r mecanwaith sydd yn fy helpu i ymdopi. Hyd yn oed os yw’r rheolaeth hwnnw’n ymddangos fel bod allan o reolaeth i eraill. Beth bynnag yw’r ystyr y tu ôl i’r angen am reolaeth, y ffaith mai fy newis i yw o sy’n cyfri. Mewn sefyllfaoedd ble mae popeth allan o dy reolaeth di, nid oes syndod bod yr angen i gymryd rheolaeth yn ôl yn syniad atyniadol. Ac yn fwy nag atyniadol – yn syniad caethiwus. Ydi o dal yn cael ei ystyried fel caethiwed.. os dy fod di’n teimlo gwellhad ohono? Ai math o ddibyniaeth – fel alcohol neu gyffuriau – yw hyn? Ydi o’n bosib i fod yn gaeth i ti dy hun? A pam, blynyddoedd ar ôl ‘gwella’, ydw i dal yn gaeth? Caethiwed. Un gair, miliwn o wahanol ystyron.

I’r cyhoedd cyffredin, mae bod gyda salwch sydd methu cael ei weld yn ffisegol yn anodd i’w ddeall. Os yw person gyda coes wedi’i thorri, gydag annwyd neu firws, gyda niwed neu salwch adnabyddus.. hawdd yw deall. Hawdd yw derbyn y dioddef, gan bod y person cyffredin yn deall y salwch yn barod. Ond beth os bod genti salwch sydd ddim mor adnabyddus? Beth os nad oes modd gweld dy salwch di? Sut mae disgrifio’r profiad i rywun sydd heb deimlo’r dioddef? Mae bron yn amhosib. Ond drwy godi ymwybyddiaeth ac helpu eraill i ddeall drwy drosglwyddo gwybodaeth mae posib cyrraedd pwynt ble bydd salwch anweladwy’n cael ei drin fel unrhyw salwch gweladwy.

Tydi fy mhrofiad i gydag afiechyd meddyliol ddim yn anghyffredin. Ond drwy ystyried ymateb y cyhoedd cyffredin, byse ti’n iawn i feddwl ei fod o.

Dwi’n dioddef o anhwylder bwyta. Weithiau. Pob tro. Dwi’n dioddef o iselder. Weithiau. Pob tro. Dwi’n dioddef o or-bryder. Weithiau. Pooooob tro. Os fyddai unrhyw feddyginiaeth neu dabled allwn i ei gymryd i wahanu oddi wrth o, byswn i’n gwneud rhywbeth i’w gael o. Wbath. Nid oes unrhyw un o’r degawdau o dabledi dwi wedi’i gymryd wedi gweithio eto.

Yn 2012 derbyniais y newyddion fy mod i gyda Anorecsia Nerfosa. Yn 2013 roedd fy organau yn cau i lawr gyda BMI mor isel nad oedd y siart yn ei gyrraedd o. Yn rhesymegol, mi ddylwn i fod wedi marw. A’r peth gwaetha? Nid oedd ots gen i. Dim o gwbl. A dyna’r cysyniad fwyaf ofnus o’r holl beth. Gwybod fod dy ymennydd dy hun yn gallu troi yn dy erbyn di gymaint – mae’n dy ladd di. Nid oeddwn i eisiau marw.. dim go iawn. Ond oedd rhywbeth yn fy mhen eisiau gwneud i mi ddioddef, yn dweud wrthai i ddioddef, yn sgrechian arnai i farw. Ac mi wrandais. Mi wrandais am rhy hir. Mi ydw i dal i wrando. Weithiau.

Ar ôl blynyddoedd o driniaeth seiciatrig, o driniaeth ar fy nghorff a oedd wedi’i ddinistrio’n gyfangwbl..mi wrandais ar y pobl o fy nghwmpas. Yn lle sgrechian ar ddoctoriaid a theulu a phawb oedd yn trio eu gorau i fy helpu i, gwrandais arnyn nhw a sgrechian ar y salwch.

Mae popeth o refeeding syndrome, y driniaeth dyddiol, y ddioddefaint meddyliol, yr effaith ar y pobl o fy nghwmpas i.. dal i lenwi fy hunllefau. Ond mae’n well. O wir mae o’n well.

Yn lle byw mewn tywyllwch gyda mymryn o oleuni.. rwy’n byw yn y goleuni gyda mymryn o dywyllwch.

Rhai adegau mae iselder yn fy ngafael i mor dynn dwi’n teimlo fel ddoi fyth yn ôl. Ond dwi yn. Pob tro. Ac yn yr amseroedd yma, dwi’n cofio fy mod i wedi gwneud hyn canwaith o’r blaen, felly beth sydd am fy stopio i o’i wneud o eto?

Mae’r gor-bryder yn fy ngafael i am hirach.. ar ôl ymosodiad mae’n cymryd cwpl o wythnosau i ddŵad yn ôl o’r twll hwnnw. Ond dwi’n ei wneud o. Dwi’n gwybod ble mae’r ystol erbyn rwan. Rwy’n lwcus yn y ffordd y mae pobl eraill wedi fy ngharu i a chredu yn fy ngallu i yn fwy na swni erioed wedi gallu ddychmygu. Hyn sy’n fy nghario i drwy pob dydd.

Mae fy mhwysau ffisegol i’n newid yn eithafol o fis i fis. Dwi dal i ddysgu sut mae byw mewn ffordd iach gyda bwyd. Dwi dal i ddysgu sut i beidio cymharu fy hun gyda pob un person dwi’n gweld yn ddyddiol, a pheidio gadael i fy mhen i fy argyhoeddi nad ydw i ddigon da. I mi, nid oes ffasiwn beth a llwybr canolog.. rwy’n berson o eithafion.. go hard or go home. Dwi’n bwyta fwy na gwlad o bobl neu rwy’n bwyta fel llygoden. Rwy’n ecstatig, yn egnïol, yn neidio o gwmpas yn taflu pelydrau haul o nghwmpas i un eiliad.. i fod yn gaeth i’r gwely, yn rhy numb i symud, rhy isel i feddwl, rhy fed up o fodoli yr eiliad nesaf. Dwi erioed di teimlo fy mod yn haeddu cael gadael i fy hun deimlo teimladau negyddol tan yn ddiweddar. Dwi’n ceisio gadael i fy hun deimlo – heb deimlo’n euog amdano. Dwi’n flin weithiau. Dwi’n genfigennus weithiau. Dwi’n hunanol weithiau. Dwi eisiau sylw, a derbyn, a bodoli’n hyderus weithiau. Ac mae hynny’n iawn. Nid oes angen cosbi fy hun na dianc o’r teimladau yma. Dyna yw bod yn ddynol, yn fyw.

Mae hyn yn ok.

Mae hi’n 2018 ac rwy’n iach ond dwi dal i gael triniaeth. Triniaeth bychan, triniaeth cadw ar y llwybr cywir. Nid yw hyn yn fethiant ar fy rhan i, ond yn rhywbeth sydd am fy helpu i i fyw mewn ffordd iach, hapus a sefydlog. Ac mae hyn yn ok. Efallai nad cael gwared o’r salwch oedd y nod i gychwyn efo’i.. ond dysgu i ddelio gyda’r anghydbwysedd yn fy ymennydd mewn unrhyw ffordd gallai. Trial and error di’r cyfan. Ond mae’n well.

O wiiiiir mae gymaint gwell!

 




Iselder ôl-brifysgol – Megan Elias

RHYBUDD: Mae’r blog hwn yn cynnwys gwybodaeth am hunan-niweidio a all eich atgoffa o deimladau anodd. Cysylltwch gyda’ch meddyg teulu i gael cymorth, ac os oes angen cymorth brys arnoch, cysylltwch â’r Samariaid (llinell Gymraeg: 0808 164 0123, 7pm-11pm; llinell Saesneg: 116 123, 24/7), neu’r gwasanaethau brys ar 999.

Megan Elias

Nes i ddechrau sgwennu’r blog ‘ma wyth mis yn ôl. Wyth blydi mis mae ‘di cymryd i gal y hyder i’w orffen a chyhoeddi. Mae llwyth wedi newid ers hynny, felly mi af i o’r dechrau. Dyma ddechrau fy llwybr iselder.

Dair blynedd yn ôl pan oni yn fy ail flwyddyn yn y brifysgol, dechreuais i deimlo’n rhwystredig a methu neud fy ngwaith coleg. Dywedais i wrth fy ffrind, a nath hi ddeud bod pawb yn teimlo’r un peth, a nad ydi’n rhywbeth i boeni amdano. Ond oni’n gwbod nad oedd pethau’n iawn.

Es i at gynghorydd a chael sesiwn drop in un awr gyda nhw. Dywedais i fy mhroblemau wrthyn nhw, ac ar ôl 55 munud, fe wnaeth hi ailadrodd fy mhroblemau, yn union fel oeddwn i wedi dweud wrthi, a dweud y dylwn i ddod yn ôl am fwy o sesiynau – ond byddai’n gorfod disgwyl misoedd am apwyntiad. Dim diolch, meddyliais, mi af dros hyn i gyd fy hun, ac mi eshi.

Dyna oedd diwedd y problemau am flwyddyn arall. Doeddwn i erioed wedi bod mor hapus yn fy mywyd. Fy ail flwyddyn yn y brifysgol ydi blwyddyn orau fy mywyd – ddim byd i boeni amdano, mynd allan bob nos, gneud camgymeriadau a ddim difaru ddim eiliad, ac mi oeddwn i’n dal i lwyddo yn fy ngradd. Cyn imi sylweddoli, roedd y drydedd flwyddyn rownd y gornel.

Ond doedd hi ddim cweit yr un peth â’r ail flwyddyn…

Wnaeth bawb kinda ddechrau aeddfedu, callio, ac acshyli gwneud eu gwaith coleg nhw. A dyma oeddwn i, yn dal i fynd yn wyllt a mynd allan a gadael fy ngwaith tan ddiwrnod cyn y dyddiad cau. Wrth gwrs, roedd pawb yn stressed yn y drydedd flwyddyn, ond ‘nai fyth anghofio pa mor afiach oeddwn i’n teimlo. Waw. Roeddwn i’n isel. Dwi’n cofio un noson, oeddwn i allan, ond nes i ddim yfed achos roedd gen i waith i’w wneud. Nes i gyrraedd y tŷ, ac o nunlle, teimlais i bethau nad oeddwn i erioed wedi eu teimlo. Oeddwn i’n hysterical. Yn crio, yn sgrechian, yn taflu fy ffôn at y wal.

Oeddwn i isio brifo fy hun gymaint. A dyna wnes i. Niweidiais fy hun ac roedd o’n brifo lot, ond oni’n brifo ar y tu mewn. Es i allan a mynd am dro rownd y lle, tua hanner nos, a thorri i lawr y tu ôl i ryw finiau wheely. Doeddwn i ddim yn gwbod beth i’w wneud. Doeddwn i ddim isio i neb fy ngweld, ond eto, roeddwn i isio help.

Roeddwn i isio i rywun fy ffeindio a fy hygio a smalio fod popeth am fod yn iawn.

Beth bynnag, dwisio sôn am y peth pwysicaf, y rheswm fy mod wedi ‘sgwennu blog, er mwyn i eraill allu uniaethu. Does dim digon o sôn am iselder wedi iti raddio, ac felly wedi i ffrind sôn wrtha i am wneud blog, dwi wedi mynd ati i drio siarad am fy mhroblemau.

Fel oni’n deud, ges i dair blynedd orau fy mywyd yn y brifysgol. Nes i raddio gyda gradd uchel a neshi lwyddo fel oni wedi gobeithio. Oni wedi cyflawni gymaint yn y dair blynedd honno, a fel oedd pawb yn ei ddweud, ‘gei di job yn syth, gei di ‘neud be’ bynnag tisio’. Ond nid fel ‘na y bu. Roedd pawb yn disgwyl y gorau gennyf, ac oni i jest methu cael swydd. Oedd, oedd gennai swydd, ond nid un gall. Es i am swyddi swni wedi gallu’u cael, ond roeddwn i’n clywed ‘oeddet ti’n ail agos, ond roedd gan rywun arall fwy o brofiad’. Roedd yn dod yn ddiflas ac yn fy rhoi i lawr yn ofnadwy.

Es i am fy dream job yng Nghaerdydd, ond sioc, neshi’m llwyddo. Roedd hynny wir wedi torri fy nghalon, ac aeth pethau i lawr o hynny ymlaen. Doedd dim gobaith. Roeddwn i’n gweithio oriau anghymdeithasol tra oedd fy ffrindiau i gyd yn dal i gael hwyl gyda’u cyflogau uchel a swyddi da. Roeddwn i yno, yn teimlo fatha failure, yn dal i weithio ar y cyflog isaf posib. Roedd bywyd yn shit. Oni methu cysgu, 4 o’r gloch oedd fy amser gwely arferol, ar ôl oriau o drio troi i ffwrdd ond methu.

Dyna pan ddaeth fy iselder yn ôl i fyw.

Dwi’n cofio un diwrnod oni’n teimlo’n isel ac es i i’r gwaith – byddai gwaith wastad yn neud fi deimlo’n well. Roedd pawb yn deud helo wrtha i, gofyn sut oeddwn i, ayyb, ond oni just methu. Neshi redeg i’r toiled, byrstio crio, a sbio ar fy hun yn y drych. Y cwbl oni’n ei weld oedd poen yn fy llygaid, a’r dagrau ddim yn stopio llifo. Byddai pawb yn sylwi mod i wedi mynd, felly es i yn ôl allan a thrio anghofio am grio. Ond dyma oedd fy ffrind yn dod ataf a gofyn ‘are you ok?’. Na. Dyna fo. Torrais i lawr yn ei freichiau, a dweud y cwbl wrtho.

Doeddwn i ddim yn iawn. Ac roedd o’n deall. Rhywun yn deall. Wedyn, fe ddoth fy rheolwr ataf yn y cefn a dweud wrtha i i ddod allan i gael sgwrs. Cafodd o smoc wrth roi ryw life talk imi, a dweud wrtha i i ddweud wrth rywun, fy mam yn gyntaf. Es i yn ôl i’r gwaith, a trio cadw fy hun yn brysur a calmio i lawr. Oni’n iawn. Ar fy ffordd adra, arhosais yn fy nghar am ryw awr yn crio, deud ‘callia Meg’, mewn i’r tŷ, a dywedais i wrth neb.

Ar ôl yr hyn i gyd, mi nes i apwyntiad doctor. Oni wedi bwriadu dweud wrth mam am ddyddiau, ond doni byth yn gallu ffeindio’r amser iawn. ‘Ia, hai mam, ma gennai iselder.’ Dio just ddim yn llifo’n iawn mewn sgwrs, nachdi? Eniwe, nath y ddoctor just ddeud fod gennai symptomau iselder, a rhoddodd dabledi imi. Oedd hi mor hawdd â hynny. ‘Yeah, you sound depressed, have some tablets’. Ond doni ddim yn gwbod beth arall i’w neud.

Nes i ddeud wrth mam, gafodd sioc mod i mor isel, ond nathi ddeud y dylwn i gymryd y tabledi. Sertraline oedd y rhain. Ces i gur pen ofnadwy am ddau ddiwrnod, a dyna fo. Nes i just fynd yn flat. Ddim teimladau, ddim yn hapus, ddim yn drist, ddim yn isel, ddim byd. Am wn i, anti-depressants ydyn nhw, ddim happy pills. Ar ôl ychydig o fisoedd ar y rheiny, doedd ddim lot wedi newid.

Es i at ddoctor oedd yn barod i wrando, a fo nath ateb fy mhroblemau i gyd.

Nath o ddallt mai diffyg cwsg oedd fy mhrif broblem, a rhoddodd Mirtazapine imi. Waw. Mae ‘na gymaint o negyddoldeb tuag at dabledi anti-depressant, ond diolch i’r rhain mae fy mywyd wedi newid. Mae nhw’n fy helpu i gysgu, gallu deffro’n gynnar, wedi rhoi strwythur i fy mywyd, a dwi ddim yn isel.

Mae’n rhyfedd. Dwi’n sgwennu’r blog ma yng nghanol adeg anodda fy mywyd hyd yn hyn – dwi newydd gael fy nghalon ‘di torri, mae fy mywyd wedi newid yn llwyr, a dwi’n brifo. Ond mae ‘na rywbeth anhygoel am fynd trwy bethau fel hyn. Dwi erioed wedi sylwi pa mor arbennig ydi fy ffrindiau. Nhw sydd wedi fy annog i sgwennu hwn, nhw sydd wedi fy nghael i allan o’r twll enfawr oni ynddo bythefnos yn ôl a nhw sydd wedi gwneud imi sylweddoli mod i’n werth rhywbeth a ddim yn haeddu cael fy nhrin mor wael â dwi wedi bod yn ddiweddar.

Doeddwn i erioed wedi meddwl ddim byd o fy hun, er mod i wedi cydnabod fy llwyddiant yn academaidd, dwi erioed wedi ratio fy hun. Ond diolch i’m ffrindiau, ac mae nhw’n one of a kind, dwi’n teimlo’n gryf. Dwi newydd gael fy swydd ddelfrydol yn 22 oed, flwyddyn wedi’r ymgais aflwyddiannus yng Nghaerdydd. Y swydd dwi’n ei charu sy’n fy nghadw i fynd.

Dwi’n dal i fyw, a dwi’n neud yn blydi da.

Mae’n teimlo’n amazing gallu deud y pethau positif hyn wedi mynd trwy be dwi di bod trwyddo yn y blynyddoedd diwethaf ‘ma, ac yn enwedig y mis diwethaf ‘ma.

Diolch i Mirtazapine, diolch i’m ffrindiau, a diolch i’r Urdd. Swni ddim yma heddiw hebddo chi.

Megan Elias


Ymwadiad: Mae pob meddyginiaeth yn effeithio ar bawb yn wahanol. Siaradwch â’ch meddyg teulu neu weithiwr iechyd proffesiynol cyn cychwyn neu roi’r gorau i gymryd meddyginiaeth.





Y cydberthynas rhwng salwch meddwl a chorfforol – fy mrwydr â Ménière’s Disease

Dwi’n cofio’r pwl o banig cyntaf i mi ei gael erioed yn iawn. Roeddwn i’n 16 oed ac yn gweithio mewn caffi ar y pryd. Y prif symptom y sylweddolais oedd fy nghalon yn carlamu’n andros o gyflym, ond y peth nesaf oedd yr ymdeimlad erchyll bod y ddaear wedi troi ar ei echel ryw 90 gradd o fewn eiliad o dan fy nhraed. Roedd y ddau beth yn bwydo’i gilydd, a’r panig yn codi ynof wrth i’r penysgafndod barhau. Yn y diwedd bu’n rhaid i mi fynd adref o’r gwaith.

Dwi’n cofio teimlo’n ansefydlog ar fy nhraed am ddyddiau wedi hynny, ac roeddwn yn gweddïo na fyddwn i byth yn gorfod profi rhywbeth tebyg eto. Digwyddodd sawl tro yn y misoedd canlynol, er nad oeddent mor wael â’r tro cynta’, ac yn y pen draw es i at y meddyg. Y cwestiynau cyntaf y gofynnwyd i mi oedd a oeddwn i o dan unrhyw straen, oeddwn i’n bwyta’n normal ayb. O fewn 5 munud, cefais ddiagnosis o orbryder. Teimlais yn hollol ddigalon fod yr holl symptomau corfforol hyn yn golygu bod rhywbeth yn bod yn fy mhen. Roeddwn i’n teimlo braidd yn hurt yn dod oddi yna a dweud y gwir, fel petai mod i wedi dyfeisio’r holl beth. Chefais ddim cynnig o unrhyw gymorth o gwbl, jyst cyfarwyddiadau i ‘beidio â phoeni gymaint’ ac i ‘drio ymlacio’.

Fe wnes i brofi hyn yn ysbeidiol dros y blynyddoedd nesaf, ac roedd pob ‘attack’ yn achosi i fy ngorbryder gynyddu’n sylweddol.

Byddwn yn cael misoedd o beidio cael un, ac yna wythnos ofnadwy lle y byddwn i’n cael sawl ‘attack’ o benysgafndod y dydd (er, dyw’r gair ‘penysgafndod’ i mi ddim wir yn cyfleu erchylltra’r peth). Sylwais bod pethau fel nofio, hedfan neu mynd ar unrhyw fath o reid oedd yn troelli yn gwaethygu pethau. Roedd y ffordd roeddwn i’n profi hyn yn amrywio: weithiau roedd hi’n teimlo fel petai’r ystafell yn troelli’n orffwyll o’n nghwmpas, ar adegau eraill byddai’r ddaear fel petai’n bownsio o dan fy nhraed wrth i mi gerdded ar y stryd (marshmallow feet mae rhai’n galw hyn!) ac ar ddyddiau gwael iawn byddwn i hyd yn oed yn syrthio petawn i’n plygu i lawr yn rhy gyflym, sy’n hollol embarrassing yn enwedig pan chi ond yn eich arddegau!

Dros yr wyth mlynedd ers y pwl cyntaf hwnnw, dwi wedi ymweld â’r meddyg sawl gwaith, a bob tro roeddent yn dweud ei fod ond yn symptom o orbryder, ac y byddai’n setlo ar ben ei hun. Ond doedd hyn jyst ddim digon da rhagor, roedd angen ateb arna i, ac er i mi gydnabod mod i’n dioddef â gorbryder hefyd, roeddwn i’n gwybod ym mêr fy esgyrn bod rhywbeth arall yn digwydd. Dim ond eleni dwi wedi dod o hyd i feddyg oedd wedi gwrando arnaf, ac wir wedi cymryd amser i wneud ychydig o waith ymchwil.

Cefais ddiagnosis o Ménière’s Disease gan y meddyg ENT, sef anhwylder o’r glust fewnol sy’n achosi fertigo, tinitws, teimladau o bwysedd yn y glust a cholled clyw.

Mae’r esboniad o’r anhwylder yn eitha’ diflas i fod yn onest, ond i unrhyw un sydd eisiau gwybod, mae’n ymwneud â’r ffaith bod ‘na ormod o hylif yn y glust fewnol. Pan fydd y glust fewnol yn mynd yn rhy llawn, bydd yr hylif yn gorlenwi a dyma sy’n achosi’r fertigo. Mae’n anhwylder cronig, cynyddol y byddaf yn byw gyda am weddill fy mywyd, ac mae’n bosibl un dydd y byddaf yn colli fy nghlyw i ryw raddau. Hyn sydd peri’r ofn mwyaf i mi oherwydd dwi’n gerddor.

Does dim ‘cure’ fel petai, ond mae triniaethau’n bodoli megis tabledi anti-sickness, anti-anxiety, steroids a llawdriniaeth (sydd â risg o wneud i chi golli’ch clyw yn gyfan gwbl, felly dim diolch). Mae pethau eraill yn gallu helpu hefyd, gan gynnwys newidiadau i’r deiet. Dwi’n methu bwyta unrhyw halen (sy’n hynod anodd, gan fod halen ym mhopeth), dwi ddim yn yfed rhagor, nac yn cael caffîn. Roedd hyn i gyd mor anodd i ddechrau, ond mae’r aberth yn hollol werth e i wneud yr episôds yn llai aml a llai difrifol.

Dwi o hyd yn dioddef â gorbryder, a dwi ddim yn gwybod os yw hyn yn deillio’n hollol o fy Ménière’s.

Mae’n debygol o fod yn gyfuniad o hyn a ffactorau eraill, megis straen. Mae byw ag anhwylder cronig, corfforol yn bendant yn cael effaith ar eich iechyd meddwl, ond mae ‘na bethau allwch chi eu gwneud i leihau’r baich ychydig, ac i fyw bywyd mor llawn a normal â phosibl.

Emily Morrissey





Torri tabŵ galar. – Caryl Bryn

Caryl Bryn

Yn anffodus, mae ambell noson dw i wedi bod allan yn mwynhau fy hun ac yna’n crio wedi i ddiod alcoholig droi arnaf i – ac yna’r euogrwydd, y cywilydd, ynghyd â’r hyn dw i’n ei feddwl sy’n bwysau cymdeithasol i fod â gwên o glust i glust bob tro y mae rhywun mewn tafarn.

Ambell dro, hefyd, mae tueddiad i rai unigolion (nid fy mod yn rhoi bai arnynt gan fod pawb â’u ffordd eu hunain o ddelio â phethau) yn ceisio fy nghysuro wrth ddweud rhywbeth tebyg i “ty’d ‘wan… anghofia amdana fo a bryna’i ddrinc i chdi”. Does dim ond calon dda y tu ôl i hyn ond mae’n gallu bod yn andros o beth anodd i orfod teimlo’r ffasiwn gywilydd o fod wedi colli deigryn tra bod pawb arall yn morio canu.

Y rheswm ‘mod i’n nodi hyn ydi am fod “ty’d ‘wan… anghofia amdana fo” yn digwydd yn aml – ddim mor aml â ffrindiau’n cysuro ac yn cefnogi ta waeth beth yr amgylchiadau – ond mae’r rheiny sydd yn cysuro a chefnogi yn dueddol o fod yn mynd drwy’r un math o beth, boed yn orbryder, iselder, galar, tor-calon neu unrhywbeth ‘dan haul ac mae’n gwneud i rywun sylweddoli fod angen lleisio teimladau a rhannu profiadau… felly dyma leisio fy nheimladau a phrofiadau i a fydd, gobeithio, yn gymorth lleiaf un i unrhyw un sy’n teimlo’r un fath.

***

Roeddwn i wedi troi’n un ar hugain, wedi graddio, bod ar wyliau a symud i dŷ sdiwdant bach clud ym Mangor i ddechra’ astudio fy MA. O’n i’n codi’n hwyr yn y bore a darllen un o lyfra’ Mihangel Morgan wrth boeni am be’ o’n i am wisgo i fynd i noson Open Mic yn y Glôb a phoeni am y byd a’i broblemau – dyna o’dd fy rwtîn arferol i. Dyna o’dd fy myd bach digon bodlon i; byd o lyfrau, ffrindia a gwin coch.

Ddydd Llun y 13eg o Dachwedd, 2017 – roedd hi’n fore ddigon llwm yn fy myd bach i, o’n i diodda’ fymryn wedi bod allan y noson gynt, ac yn poeni am ‘sgwennu 2,500 o eiria’ am ‘Dirgel Ddyn’, Mihangel Morgan… yna dyma fy ffôn i’n canu. O’n i’n meddwl mai larwm oedd yn canu ar fy ffôn i a dyma fi’n chwerthin wrth feddwl mai ‘di rhoi larwm am amser gwirion yn y p’nawn o’n i ‘cofn mi gysgu’n rhy hir, ond Mam o’na… o’n i’n gwybod yn syth fod rhywbeth o’i le oherwydd fydda Mam fyth yn ffonio os nad oedd hi’n amser chwara’ neu ginio yn yr Ysgol Gynradd oedd hi’n gweithio ynddi.

“Caryl? Gwranda ‘wan, babs. Ma’ Dad yn wael.”

“Be’ sy’, Mam? Deud y gwir wrtha i, be’ sy’?”

“Gwranda, ma’ Gwenda’n dod i dy nôl di ‘wan – ac ewch i ‘sbyty Gwynedd”

Mi o’n i’n gwbod bryd hynny fod Dad ar fin, neu wedi, marw.

Codais o ‘ngwely a ‘nwy goes i’n disgyn o danaf a dyma fi’n sgrechian a chropian i lawr y grisiau, rhag ofn i mi lewygu. Mi wnes i agor y drws a rhedeg am fy modryb, Gwenda, wrth chwdu drosof fy hun a baglu ac eistedd yn y car efo hi a fy ewythr. Dyma ni’n cychwyn ar daith oedd yn teimlo fel taith o fan hyn i ben draw’r byd… dyma ffôn Gwenda’n canu a hwnnw ar loudspeaker dros y car…

“Gwenda? Peidiwch â mynd i ‘Sbyty Gwynedd. Dewch adra”

“Olwen, be sy’?” meddai Gwenda wrth geisio rhoi’r loudspeaker off rhag imi glywed llais crynedig Mam, ond methu.

“Gwenda, mae o wedi mynd” meddai llais Mam dros y car.

Finna’n sgrechian a fy ewythr yn troi a gafael yn fy llaw yn dynn, dynn a dweud “let’’s get you home to your Mum, cariad”.

***

Rŵan, efallai fod y darn nesa’ ‘ma’n mynd i fod yn un na fyddwch chi isho’i ddarllen ond mae marwolaeth yn dal i gael ei drîn fel tabŵ ac mae angen sgwrs agored amdano a dw i’n mynd i adrodd yr union ddigwyddiadau yr es i, a Mam drwyddyn nhw wedi marwolaeth Dad gan obeithio, y gwnaiff o roi hyder i ambell un leisio’u profiadau – a dydw i’m yn dweud hynny’n wag, chwaith… dw i eisiau bod yn glust, yn gymorth ac yn ffrind i unrhyw un sydd angen hynny.

***

Wedi’r daith hir iawn adra, roedd yn rhaid mynd i’r tŷ y buodd Dad farw ynddo…

Saer oedd Dad, ac mi oedd wedi mynd i osod drysau yn nhŷ ffrind iddo ac wedi iddo lenwi’i fol efo bacon baps, mi aeth ati i osod y drysau ac yna, heb rybudd, syrthio i’r llawr. Wedi iddo syrthio gyntaf, bu iddo godi ac eistedd ar sêt y toilet, a rhoi dŵr oer ar ei dalcen… wrth i’w ffrind ruthro i ‘nôl rywun i’w helpu, roedd Dad wedi disgyn ar ei wyneb a marw. Roedd hi’n amhosib i wneud CPR arno ac ynta’ wedi disgyn ar ei wyneb er, mi roddodd Mam bob ymdrech i achub ei gŵr nes i’r paramedics ddod a gwneud popeth o fewn eu gallu i’w achub wrth ddisgwyl am yr Ambiwlans Awyr i ddod i’w nôl ond, yn ôl yr adroddiad, mi fuodd Dad farw pan ddisgynodd i’r llawr a dim gobaith, o gwbl, o’i achub.

Pan gyrhaeddis i, o’n i’n gwrthod derbyn fod Dad, fy nhad i, wedi marw. Bu imi redeg i fyny’r grisiau mewn tri cham, bron, ac eisiau gafael ynddo. Doedd ei gorff ddim yn oer, eto – ei goesau’n wyn, wyn a’i wyneb yn las a’i lygaid yn goch, goch, goch… dyna nes i sylwi arno, ei lygaid yn goch yn syllu i unfan; cymaint oedd ei ddwy lygaid fawr wedi edrych i fy rhai i wrth fy nghodi pan o’n i’n blentyn, hyd at dri mis ynghynt, yn edrych arna i yn graddio… pob cyfle fydda fo’n gael, mi fyddai’n edrych arna i, ei ferch, ond rŵan, am y tro cynta’ erioed, roedd ei lygaid yn goch, goch, goch yn methu â sbio ar ei ferch a’i wraig. Eisteddais am ambell funud efo corff marw fy nhad a dweud petha’ gwirion, petha’ chwerthinllyd erbyn sbio’n ôl, ond be’ oeddwn i fod i’w wneud? Ro’n i’n ferch un ar hugain yn eistedd wrth ymyl corff marw ei thad, a’i wyneb mor las a’i lygaid yn ddychrynllyd o goch ac yna rhoi fy mhen ar ei ysgwydd a gorwedd efo fo gan wybod mai hwnnw oedd y tro olaf y byddwn i’n teimlo cynhesrwydd corff a chynhesrwydd cariad fy nhad a gafael yn ei law yn dynn, dynn, dynn cyn cael fy llusgo oddi-wrtho, trwy’r plismyn a’r paramedics, yn ôl am rywle oedd yn gartref, un tro.

Agor drws fy nghartref wedi bod yn eistedd efo corff marw ‘nhad wedyn, a gweld ei sgidia’ wrth fwrdd y ffôn a’u gwegil wedi’u plygu, yn dal yn gynnes ac yna llewygais – dw i’m yn cofio llawer wedyn nes i’r bobl gyrraedd yn eu cannoedd. Torf o grio a chwerthin a finna’ heb newid fy nillad isa’ ers y noson gynt na wedi cael cyfle, a heb y nerth chwaith, i roi slempan ar fy ngwyneb a trio pigo ar fara a gwneud paneidia’ i hen ffrindia’ Dad a thrio gwneud sgwrs i lenwi gwacter llethol. Mi aeth bron i wythnos o ffrindia’n golchi fy ngwallt, siarad gwag a fara brith heibio fel tasa hi’n flwyddyn. Un o’r petha’ a dorrodd fy nghalon fwya’ oedd gweld Mam, a’i llygaid yn lasach nag erioed, yn wan; heb eiriau i’w dweud a finna’n gafael yn ei llaw a chwara’ efo’i gwallt er mwyn iddi drio cysgu a throi i edrych ar gynulleidfa o bobl yn beichio crio yn edrych ar y ddwy ohonan ni… a finna’n codi a dweud ryw jôc am ‘mod i’n torri ‘nghalon eu bod nhw’n crio… a’r rhan fwyaf yn chwerthin, wedyn… wedi i Mam gysgu, mi es i ‘fyny i ‘stafell Mam a Dad a gorfod pigo pa ddillad i’r ymgymerwyr roi amdano i fynd i’w arch ac yna gafael yn ei ddillad yn dynn, dynn, dynn a’u ogleuo nhw ac ogla’ Dad arnyn nhw… ac yna sgrechian a llewygu, unwaith yn rhagor.

Yna galwad ffôn, eto fyth, i ddweud, y tro hwn, fod corff Dad… fy nhad i, wedi’i baratoi i fynd i’w weld – roedd hi’n amser i mi, ferch un ar hugain, fynd i weld corff fy nhad a oedd yn holliach wythnos gynt mewn arch…

Roedd o’n smart, er mai yn ei tracksuit oedd o; roedd o’n smart… roedd o’n edrach yn well mewn arch na’r oedd o’r wythnos gynt, roedd ei fochau’n goch, goch, goch a gwên fach ar ei wyneb fel tasa fo’n cysgu’n braf ac yn breuddwydio am rywbeth… ond oedd o’n rhy ifanc i fod mewn arch. Dad oedd o; gymaint o’n i isho dringo i mewn i’r arch ato fo a gorwedd yno efo fo am byth a Dad, Mam a fi efo’n gilydd, am byth. Fedrwn i’m gwneud dim byd ond gafael yn ei law yn dynn, dynn, dynn a honno’n oer, oer, oer a honno ddim yn gafael yn fy llaw i’n ôl… a gweld Mam, yn rhoi cusan ar ei ben a dweud trwy’i dagra’ “dyna chdi, ngwas i” a rhoi llun o’r ddau ar ddiwrnod eu priodas wrth ei ymyl a hynny’n gysur iddi hi ond fi, yn gwybod, a thorri ‘nghalon, fod corff fy nhad, y lluniau a’r atgofion yn mynd i gael eu llosgi’n ddim ond rhif 23 yn crem, Bangor… yna cario Mam adra, a llewygu, unwaith yn rhagor.

Does gen i’m owns o gywilydd wrth ddweud ‘mod i wedi bod yn ddewr, yn darllen yn cnebrwng Dad a Mam yn ddewrach fyth yn edrych ar ei merch, un ar hugain oed yn siarad am atgofion o’i thad ac ynta’ mewn arch ddim ond deg cam oddi-wrthi. Dw i wedi bod yn ddewr ac mi ydw i’n dal yn ddewr – dw i wedi colli fy nhad, colli ffrindiau, colli cartref a cholli rhan fawr ohonof fi’n hun mewn cyfnod o bron i flwyddyn a dw i’n dal i wenu a morio canu mewn tafarn efo ffrindia’, ar fin dechra’ gweithio ac astudio MA… ond gwên ffug ydi hi, beryg; un sy’n gwneud i fy ffrindia’ wenu a pheidio poeni amdana i ond ma’n ‘na rai sy’n gwybod be sy’ tu ôl i’r wên… ond dydi hyd yn oed y rheiny agosaf ata i ddim yn gwybod fy mhoen, go iawn. Ydyn nhw’n gwbod fy mod i’n gwneud ati i fynd i’r toiled i roi fy llaw mewn sinc o ddŵr oer, oer, oer er mwyn i fy llaw i deimlo fel oedd hi pan oeddwn i’n gafael yn llaw Dad am y tro olaf pan oedd o yn yr arch un ac yna’n gwisgo fy ngwên a wynebu pawb?

Ydw, dw i’n ddewr… ond caru fy ffrindia’ a fy nheulu mwy na fi fy hun ydw i ac eisiau gwneud yn siŵr eu bod nhw’n gwenu, gwir wenu, ac yn cadw fy mhoen nes pum munud mewn tŷ bach neu sesiwn â chwnselydd ydw i ac mae’n biti fod rhai ag agwedd “brysia o’r toiled, dw i’n byrstio ffor ff**s sêcs” neu “’sdim isho siarad am betha’ dwys ‘wan, ‘dan ni ar night out – ty’d”.

Nid datgan unrhyw beth mewn ffordd ymosodol ydw i, ddim o gwbl… ond fy nôd ydi dweud fod pawb yn cuddio rhywbeth tu ôl i wên felly byddwch yn glên â phawb, pob un unigolyn… a dweud, er fy mod yn unigolyn sy’n ymddangos yn hyderus, efallai, ‘mod i’n unigolyn swil, sy’n ei gweld hi’n anodd gwneud sgwrs â rhywun ond fy mod i, go iawn, isho bod yn ffrind i’r rhai sydd angen ffrind oherwydd dydw i’m yn siŵr iawn sut y baswn i wedi goroesi’r flwyddyn ddiwethaf ‘ma heb fy nheulu a ffrindia’. Dydw i’m yn dweud hyn yn wag, dw i wir yn gobeithio y cewch chi’r hyder i gysylltu efo fi os ydach chi angen sgwrs neu glust i wrando ar brofiadau o brofedigaeth, iselder neu unrhyw beth o gwbl.

***

Wrth ddarllen dros y pwt yma, dw i yn sylweddoli ei fod yn edrych fel fy mod i’n cwyno’n ymosodol ar y rhai sydd â’r agwedd honno dw i wedi ei chrybwyll ond nid dyna fy nod, o gwbl – hynny sydd wedi fy sbarduno i rannu fy mhrofiada’ a gwneud i mi sylweddoli fod rhai sydd heb neb i ymddiried ynddyn nhw a cha’l sgwrs efo nhw; dw i’n lwcus iawn o fod â llond lle o ffrindiau arbennig sydd wir yn gefnogol, yn rhai sy’n cyfaddef nad ydyn nhw’n gwybod be i’w ddeud ac weithia’ yn eistedd efo fi a dim ond edrych arna i’n crio ond mae hynny’n well na chrio ar ben fy hun.

I’r rheiny mae’r diolch gen i ac os y galla’ i, mi fyddwn i’n hynny i chi… rhannwch eich profiadau, sgwrsiwch yn agored am bethau sydd yn dal i gael eu trin fel tabŵ a byddwch yn ffrind i bawb.

 

Caryl Bryn

 

Darllen rhagor: