Rhwystrau fy anableddau – Rhŷn Williams

Mi roedd fy mhlentyndod yn dda, adeiladodd fy nhâd fy nghartref cyn i mi cael fy ngeni, yr oedd o’n ddyn a oedd yn gweithio’n galed i gadw’r teulu fynd, rhyngddo fo a fy mham roedd yna fwyd ar fy mwrdd bob dydd.. dillad glân bob tro oedd angen. Roedd fy mam hefyd yn uffernol o dda am geisio gwneud y gorau i mi; drwy fynd a fi i gystadlaethau ac Eisteddfodau a ballu.. roedd fy mywyd yn ddigon clyd.

Oherwydd fod gen i nodweddion (traits) ‘dros ben llestri’, fel anifail gwyllt, roedd hi’n anodd gneud cyfeillion (blynyddoedd wedyn darganfyddais fod genai ‘ADHD’ a dislecsia). Mi roedd hi’n fywyd unig heb fod yn treulio amser yn cymdeithasu gyda plant eraill, a treuliais rhan fwyaf o fy mhlentyndod ar fy mhen fy hun. Roedd fy addysg yn ysgol yn wael iawn oherwydd fy anableddau, ond un peth yr oeddwn yn dda amdano oedd celf a chrefft.

Pan es i i ysgol uwchradd, dyna pryd gychwynodd yr effaith ar fy iechyd meddwl: pryder oherwydd roeddwn i chydig yn wahanol ac yn sefyll allan – cychwynnodd rai plant bigo arnai, ac roeddynt yn neud o fel rhan o ‘pac’ neu grŵp, felly roedd hi’n anodd iawn i mi gysylltu gyda pobl a treuliais lawer o fy amser yn osgoi plant eraill a oedd yn targedu fi. Ar yr un pryd, ddioddefais o ymosodiadau panig, roeddwn i’n credu fod y plant eraill yn dod ar fy ôl ac yn plotio yn fy erbyn i.

Ar ôl gadael yr ysgol uwchradd, es i i coleg celf: Coleg Menai ym Mangor. Roedd fy amser yno yn fendigedig – oedd, roedd pobl yn gweld fi fel person waci a llawn nerth ond roeddwn i’n cael fy nhrin fel rhywun arferol, yn rhan o fy nghymdeithas a creuais gyfeillion yno. Roeddwn yn gallu mynegi fy meddyliau a fy marn drwy fy nghelf, ac yno y gofynnodd fy nhiwtor os oeddwn i erioed wedi cael prawf dislecsia. Dyna y tro cyntaf i mi glywed am y cyflwr, felly drwy help, enillais rhagoriaeth am fy ngwaith a gwobr Peter Prendergast.

Yn syth ar ôl i mi orffen coleg, es i i Brifysgol Caerdydd. Roedd fy amser yno’n wallgo, heb ddim cyfeiriad pendant ble roedd fy ngwaith celf yn fy arwain i. Cefais i ddim llawer o gyngor gan fy athrawon, a disgynnais i iselder dyfn. Fe driais gael help dislecsia, ond fe gollon nhw fy ffeiliau o Goleg Menai ac oherwydd hyn cafodd fy mharciau dwethaf eu heffeithio. Ond o drwch blewyn, gorffenais gyda BA.

Ers hynny, drwy help gan fy meddyg a thrwy greu gwaith celf, dwi’n gallu rheoli fy iechyd meddwl yn well. Mae o am fod yna drwy fy mywyd, ond drwy chwilio am help a pheidio cloi fy nheimladau i mewn, fedrai weld dyfodol llachar.

Mae pawb angen rhesymau i fodoli ac mae lleisiau pawb yn bwysig, peidiwch a dioddef mewn distarwydd!

Rhŷn Williams

 


Darllen rhagor:




Beth yn y byd yw galar patholegol (neu galar cymhleth/hirfaeth)?

Beth yn y byd yw galar patholegol (neu galar cymhleth/hirfaeth) a sut mae’n effeithio ar unigolion?

Yn Saesneg, fe’i elwir yn ‘Complicated Grief’ neu’n ‘Complicated Bereavment Disorder’. Cyn eleni nagon i erioed wedi clywed am y math yma o alaru. A dweud y gwir doeddwn i ddim wedi meddwl rhyw lawer am y broses o alaru, nac ychwaith wedi ystyried bod marwolaeth yn medru arwain at gymhlethdodau (weithiau’n ddifrifol) iechyd meddwl.  Wrth reswm, gwyddwn fod colli rhywun annwyl yn medru achosi poen difrifol a hiraeth ofnadwy, ond doedd dim cliw gyda fi y byddai’n cael effaith fel hyn arnaf. Er nad yw profedigaeth yn syml o bell ffordd ac mae galaru’n broses hollol unigol, ni feddyliais bod proses naturiol fel galaru (sy’n digwydd i bawb) yn medru arwain at salwch. Er bod Freud a Kubler-Ross a nifer eraill wedi ymchwilio a chwestiynu’r broses o alaru, does dim digon o astudiaethau seicolegol wedi eu cyflwyno ar y pwnc penodol o alaru’n ddifrifol neu’n batholegol.  Does dim digon o gydnabyddiaeth meddygol i’r diagnosis, felly mae’r triniaethau’n brin ac yn medru arwain felly at niwed swyddogaeth difrifol.

Pan gafodd mam y diagnosis o gancr ym mis Ionawr 2018, daeth fy myd, a byd fy nheulu i ben.  Yn hytrach na delio gyda’r ffaith bod ei salwch yn derfynol, fe wnes i daflu fy hun i mewn i ofalu amdani, ynghyd â gweithio a pharhau i fynychu’r brifysgol i ymgymryd â gwaith ymchwil.  Wrth edrych nôl roeddwn i’n osgoi pethe ac yn gwrthod wynebu’r ffaith bod dim modd iddi wella ac y byddwn i’n ei cholli yn y dyfodol agos.  Cafodd mam driniaeth cemotherapi, ac er y cyfnodau anodd, mi wnaeth y driniaeth olygu bod hi’n cael byw am rai misoedd yn ychwanegol.  Yn y diwedd roedd ei chorff yn wan wedi’r holl ymladd, a bu farw ym mis Ebrill eleni. Dwi’n cofio ei gweld yn dioddef ond yn brwydro hyd at y diwedd, a finne’n erfyn arni i beidio a’m gadael.  Roedd yr wythnosau a’r misoedd wedyn yn hunllef, yn ‘blur’, yn ofnadwy o drist a phoenus, ac yn y diwedd mi wnes i ildio, gan bo pethau ddim yn teimlo cweit yn ‘normal’, ac fe wnes i apwyntiad i fynd i weld y meddyg teulu.  The rest is history fel petai!

 

Galar patholegol (neu galar cymhleth) yn syml, yw’r ymateb i brofedigaeth lle mae galaru aciwt a dwys yn para am gyfnod hirach na’r arfer, oherwydd cymhlethdodau yn y broses naturiol o iachau a gwella.

Mae tipyn o anghytuno ymysg meddygon ac arbenigwyr oherwydd cymhlethdod galar yn gyffredinol, ac i raddau mae person sy’n galaru’n ‘normal’ a’r unigolion hynny sydd yn galaru’n ‘gymhleth’ yn dangos yr un symptomau. Un gwahaniaeth efallai yw pan ydych chi’n galaru’n batholegol rydych chi’n styc yn y galar ac yn methu dygymod na gweithio trwy’r broses mewn modd naturiol.  Mae’r ystadegau’n dangos bod galar cymhleth yn fwy cyffredin na’r disgwyl, ond mae angen cryn dipyn mwy o ymchwil i mewn i’r salwch.  Problem arall yw’r ffaith bod cysylltiad cyson ac amlwg rhwng galar cymhleth a salwch meddyliol e.e. gorbryder (anxiety), anhwylder iselder dwys (MDD) ac anhwylder straen wedi trawma (PTSD).

Mae amser yn gysyniad rhyfedd iawn i fi erbyn nawr – weithiau mae treigl amser yn pasio’n gyflym ond eto yn llusgo. I mi, mae’n teimlo fel megis ddoe bu farw mam ond wedyn, dwi’n teimlo bod oes a mwy wedi pasio ers i mi siarad gyda hi a’i chlywed yn chwerthin neu’n rhoi cyngor. Mae galaru’n sleifio lan arnoch yn ara’ bach ond mae’n gwneud yn siŵr ei fod yn gafael yn dynn, lle nad yw’n ildio nac yn gollwng yn rhydd, gyda’i grafangau yn gwrthod rhyddhau’i grip .  Nes i ddim rhagweld na pharatoi o gwbl y bydden i’n teimlo fel hyn 6 mis wedi iddi farw, er dwi’n ymwybodol yn nhermau amser profediagaeth, bod 6 mis dal yn ddyddie cynnar. Golyga’r ffaith taw fi oedd prif ofalwr mam fy mod i’n fwy tebygol i fethu ymdopi gyda galaru’n normal ac felly’n fwy agored efallai i ddioddef gyda galar cymhleth. Teimladau o rwystredigaeth, dicter, tristwch llethol, siom, hiraeth ac o golled sydd dal mor ffresh heddiw ag yr oeddynt y noson y bu hi farw. Dyw treigl amser ddim yn stopio i neb, er fy mod i’n teimlo’n styc mewn byd sydd dal yn troi, a bod amser rywsut wedi fy mharlysu. Dwi’n ofni colli rhywun arall ac yn ofni marwolaeth, ond eto ar adegau, dwi’n gweld hi’n anodd deall pwrpas bywyd hebddi ac mae ymladd yr iselder a’r galar yma bron yn teimlo’n amhosib, ac yn hynod o flinedig a gwanychol.

Marwolaeth a phrofedigaeth yw dau o eiriau mwyaf brawychus ac ofnus yng ngeiriaduron pawb, ac yn gyffredinol mae cymdeithas yn osgoi trafod y mater.  Dwi’n meddwl ein bod ni fel pobl yn gwrthod trafod marwolaeth ac mae angen tipyn mwy o godi ymwybyddiaeth, trafod galar yn agored a sicrhau bod digon o gefnogaeth yna i’r rhai sydd angen. Credaf fod angen mwy o drafodaethau agored ynglyn â marwolaeth, yn ogystal â mynediad i therapiau amrywiol. Gwn bod profedigaeth yn anochel a bod pawb yn mynd i orfod wynebu galar yn eu bywydau, felly mae eisiau i ni gyd fod yn fwy parod i dderbyn galar a’r boen emosiynol sy’n rhan anochel ohono, yn hytrach na’i wadu a bod yn gyndyn i’w drafod.

Mae bywyd wedi troi wyneb i waered.

Does dim byd yr un peth ac mae dynameg y teulu wedi newid yn ddramatig. Rydw i’n amrwd, yn gandryll o grac tuag at bawb a ddim lot o hwyl i fod o amgylch. Dwi wedi cau fy hun i ffwrdd oddi wrth fy ffrindiau i gyd a does gyda fi ddim amynedd tuag at ddim. Mae colli mam wedi bod yn ergyd drom a gwyddwn bod cyfnodau tywyll a du dal o’m blaen i. Mae’r unigrwydd weithiau’n uffernol o ofnus, a’r siwrne’n un anodd ac afiach, a finne’n teimlo popeth i’r briw, wrth i mi ymdrechu i ennill y frwydr. Does dim cymhelliant gyda fi, dim awydd cyflawni dim ac mae fy sgiliau canolbwyntio a fy holl awydd cyffredinol wedi diflannu. Dwi’n poeni’n ormodol am bopeth ac yn gorfod brwydro bron yn ddyddiol i fynd allan o’r tŷ oherwydd diffyg hyder.  Mae’r problemau cysgu difrifol yn parhau i amharu ar rediad bywyd ac mae’r hunllefau a’r ôl-fflachiadau mor realistig, lle dwi’n ail chwarae y noson bu mam farw drosodd a throsodd nes fy mod i’n teimlo bo fi’n mynd off y mhen!  Teimlaf ar goll mewn byd sy’n greulon ac unig. Er bo’ na ddigon o bobl o fy amgylch, dwi’n chwilio am mam ym mhob man, oherwydd taw hi yw’r un dwi ishe fwy na dim.  Mae’n gysyniad rhyfedd taw’r unig un a fyddai’n medru gwneud popeth yn iawn unwaith eto yw’r un sydd ddim yma.  Dwi dal methu bwyta’n iawn (the grief diet!) ac mae naill gyda fi ormod o egni neu ddim digon.  Cyn i mam farw bydden i wedi hen sgwennu’r darn yma, ond mae wedi cymryd wythnose i fi jyst i gofnodi pytiau o feddyliau ar bapur.

Byddai mam yn torri’i chalon petai’n gweld fi’n dioddef fel hyn, felly rhaid i mi barhau i ymladd nes bo fi’n gwella neu o leia’n troi cornel, er mwyn ceisio curo hwn. Dwi’n gweld ei heisiau’n arw ac fe nelen i rwbeth i fod yn ei chwmni unwaith eto.

Dyma rai symptomau posib galar patholegol yn ôl Psychology Today (2013):

  • Problemau difrifol gyda derbyn y farwolaeth
  • Ffocysu’n eithafol ar y golled a meddwl am yr atgofion mewn modd dwys (bron yn obsesiwn)
  • Dyheu difrifol ac ysu cyson am y meirw
  • Iselder a thristwch llethol
  • Diffyg ymddiried ym mhobl eraill
  • Teimlo’n ddideimlad neu’n ddadgysylltiedig
  • Anallu i fwynhau unrhyw agwedd o fywyd
  • Hydeimledd neu gynnwrf
  • Synfyfyrio cyson a galaru’n afiach
  • Chwerwedd ynglyn â’r brofedigaeth
  • Teimladau bod bywyd yn ddiwerth ac yn ddi-bwrpas
  • Eithrio eich hun o agweddau a gweithgareddau cyhoeddus
  • Trafferth ymgymryd â bywyd bob dydd

Er bod yr uchod i gyd yn negyddol a thrist, dwi’n anelu ac yn gweithio’n galed i drechu’r tostrwydd yma wrth ymgymryd â therapiau amrywiol a pharhau i gymryd meddyginiaeth. Rhai pethau sy’n helpu yw darllen, ysgrifennu, bod allan yn yr awyr agored a meddylgarwch emosiynol a hypnosis, ynghyd ag amynedd ag empathi fy nheulu a ffrindiau agos. Er y cyfnodau anodd a’r teimladau o dristwch a phoen emosiynol a chorfforol anioddefol, dwi’n benderfynol o wella ag ail-ymgymryd yn fy ngradd meistr Seicoleg a fy ngwaith dysgu. Gwn yn iawn na fydd modd i mi ddianc rhag y galar yma (ni fyddai’n deilwng petai na ddim galaru a hiraethu) ac y bydd yn rhan ohonof tra byddaf byw.

Mae fy ngalar yn dyst i’r cariad, i’r gofal ac yn brawf o’r agosatrwydd a’r berthgynas glos oedd rhwng mam a finne.

Bethan Thomas

Medi 2019


Darllen rhagor:




Meddyginiaeth a beichiogrwydd – 3 profiad gwahanol iawn!

Dwi’n ‘middle class’ go iawn. Doedd fy ffrinidiau ddim hyd yn oed yn yfed te na choffi tra’n feichiog, sut gallen i gymryd meddyginiaeth?

Cyn cwrdd â fy ngŵr a phriodi, roedden i wedi treulio fy ugeiniau mewn cylch o ddechrau, torri lawr, stopio ac yna dechrau eto ar feddyginiaeth i drin iselder a gorbryder. Yn ystod y cyfnod hwnnw roedd dau seiciatrydd wedi dweud wrtha i dylen i gymryd meddyginiaeth am weddill fy mywyd. Ond o’n i hefyd wedi cael sawl person (yn cynnwys pobl meddygol fel GPs) yn dweud wrtho fi tasen i tipyn yn gryfach, neu’n gweithio’n galetach fydden i’n gallu gwneud hebddo nhw.

Ar brydiau o’n i hyd yn oed yn credu nhw…

Ta beth, wrth benderfynu bod e’n amser i gael plant yn fy nhridegau cynnar, o’n i’n benderfynol o roi y dechreuad gorau i’r babi (a dim ei wenwyno) a dod oddi ar feddyginiaeth. Aeth fy meichiogrwydd cyntaf yn iawn, ac o’n i’n oce – nes i fi gael y babi a ffeindio bwydo o’r fron yn amhosib a dechrau datgysylltu o’r babi. O’n i’n ofn y babi’n bod ar ddi-hun rhag ofn ‘mod fi’n gorfod bwydo fe. Rhoddais y gorau i fwydo o’r fron, dechrau nôl ar feddyginiaeth gyda’r teimlad fy mod wedi ffaelu fel Mam i roi’r dechreuad gorau i fy mhlentyn. Ond yn feddyliol, o’n i nôl ar lefel sefydlog ac yn gallu gofalu a charu fy mab.

Roedden ni am gael ail blentyn yn eithaf cyflym felly o fewn y flwyddyn o’n i wedi dod oddi ar feddyginiaeth unwaith eto ac yn feichiog am yr ail dro. A pan yn 5 mis yn feichiog dyma fy myd yn newid am y gwaethaf. Iselder wnaeth fy mharlysu unwaith eto. Ond y tro yma, nid fi yn unig oedd yn dioddef – roedd gen i fab.  Doeddwn i ddim yn gallu gofalu am fy hun nac amdano fe. Ges i referral cyflym i’r ‘Community Adult Mental Health Service’ (CAMS) a chael cyngor i ddechrau nôl ar feddyginiaeth gan Seiciatrydd, er yn feichiog. Ac er ‘mod i’n ofn yr effeithiau ar y babi, doedd gen i ddim dewis. Doeddwn i ddim yn gallu byw, ddim yn gallu bod. Roedd popeth yn dywyll a fi mewn bybl mawr, yn gallu gweld y Byd ond ddim ei deimlo na’i gyffwrdd e. Mewn ffordd dwi’n lwcus, ac yn ymateb yn dda i feddyginiaeth serotonin ac o fewn pythefnos roedd pethau yn oleuach. Ges i ofal arbennig iawn gan y CAMS a fy Mydwraig. Ges i’r babi a hyd yn oed bwydo am flwyddyn tra roedden i ar feddyginiaeth.

O fewn 2 flynedd o’n i’n feichiog eto. Y tro yma, doedd ddim cwestiwn i fi dod oddi ar feddyginiaeth i gael y babi. Roedd y risg i’r plant oedd gen i a’r un newydd tu fewn i fi yn rhy fawr. Ges i apwyntiadau cyson gyda’r CAMS a chael beichiogrwydd hyfryd, un o’n i’n haeddu. Eto, mi wnes i fwydo tra ar feddyginiaeth am flwyddyn.

Mae fy mhlentyn fengach (a’r olaf!) nawr yn 4 a dwi’n dal i gymryd yr un meddyginiaeth. Dwi’n gwneud popeth i gadw fy iechyd meddwl yn sefydlog; bwyta’n iach, ymarfer corff, yoga, meddwlgarwch. Ond dwi’n dal i gymryd y meddyginiaeth er lles y plant. Dwi’n siarad gyda nhw am iechyd meddwl, ac am y ffaith ‘mod i’n cymryd tabledi, oherwydd dydw i ddim am iddyn nhw gael profiad o gael mam sydd ddim yn gallu byw, bod, teimlo na goflau amdanynt.

Mae gen i fwy o brofiad o iechyd meddwl nawr, tua 15 mlynedd, a dim amheuaeth o gwbwl bod meddyginiaeth yn hanfodol i fi. Dwi yn berson cryf, ac yn gweithio’n galed bob dydd i reoli fy iechyd meddwl. Ond mae tabledi yn rhan o hynny, a does gen i ddim cywilydd.





A yw bod yn drawsryweddol yn golygu’n awtomatig eich bod yn isel eich ysbryd? – Stacy Winson

Rhybudd cynnwys: hunan-niweidio, teimladau hunanladdol, hunanladdiad

Dydw i ddim yn anwybodus – rwy’n ymwybodol bod eithriad i’r rheol. Rwy’n siŵr bod rhywun trawsryweddol allan yna wedi llwyddo i gael profiad pontio perffaith a llyfn heb iselder.

Ond pam nad ydwi eto wedi cwrdd â pherson traws arall nad yw wedi cael iselder o ryw fath? Mae 27% o bobl ifanc traws yn y Deyrnas Unedig wedi ceisio lladd eu hunain, ac mae llawer iawn yn cael meddyliau hunanladdol (89%) (Stonewall). Cwestiwn yw pam mae iselder ysbryd mor gyffredin yn y gymuned drawsryweddol?

Ni allaf ond siarad am fy mhrofiadau fy hun; cefais fy magu mewn rhan wledig o Ogledd Cymru, y math o le pe byddech chi wedi bod yn dyst i ddamwain car yr ochr arall i’r pentref o’ch cartref, byddai’ch teulu’n gwybod amdano cyn i chi gyrraedd adref. Problem gyda chymuned mor fach fel honno yw nad yw dod allan yn golygu y byddai’ch teulu’n unig yn gwybod, ond pawb. Roedd anwybodaeth hefyd yn broblem; nid yw cymuned fach yn gwybod fawr ddim am y byd y tu allan heb sôn am y gymuned LHDT. Nid oedd y gair trawsryweddol wedi’i fathu hyd yn oed ac roedd y syniad o newid rhyw yn gysyniad newydd i’r rhan fwyaf o’r gymuned. Roedd dod allan i fy nheulu yn ymddangos yn amhosibl.

Fy unig allanfa oedd ffrind oedd yn deall a’i theulu –

Yn aml byddwn yn cysgu drosodd yn ei thŷ lle byddem yn treulio’r nos yn gwisgo colur ac yn trio dillad.  Fe ddangosodd i mi lefel o gariad a chefnogaeth nad oeddwn i wedi’u derbyn gan neb o’r blaen, ac mae’n fy llenwi â llawenydd bod rhywun mor gefnogol nawr yn rywun alla i ei galw’n chwaer-yng-nghyfraith. Fe wnes i hyd yn oed enwi fy enw canol ar ei hôl fel diolch am yr hyn a wnaeth.

Cymerodd hyd nes i mi fynd i’r brifysgol cyn y gallwn mewn gwirionedd “ddod allan” i grŵp o ffrindiau cefnogol agos. Symudais i lety myfyrwyr er nad oeddwn yn byw ymhell o’r brifysgol er mwyn bod i ffwrdd oddi wrth fy rhieni ac i drosglwyddo yn fy amser fy hun. Byddwn yn aml yn cerdded o amgylch fy fflat mewn sgert neu ffrog er gwaethaf cael un cymar fflat nad oedd yn cymeradwyo’r peth. Roedd fy ffrindiau fflat eraill yn gefnogol iawn ac yn aml byddent yn helpu i’m gwthio i fentro y tu allan yn gwisgo dillad menywod a cholur. Dechreuais fynd ar nosweithiau allan gyda ffrindiau fel y fersiwn fenywaidd ohonof fy hun ‘Stacy’ ond byddai fy ffrindiau’n aml yn fy ngwthio i fynd allan yn ystod y dydd. Y diwrnod cyntaf y gwnes i benderfynu mynd allan yn ystod y dydd, roedd cwpl o ddynion yn bwyta sglodion yn sefyll y tu allan i fan wen yn gweiddi’n uchel “tranny” ac yn chwibanu blaidd arna i … fe gymerodd fisoedd i mi cyn i mi gael yr hyder i ddod allan yn ystod y dydd eto.

Yn y pen draw, fe wnes i dyfu mewn hyder fel ‘Stacy’ ac roeddwn i’n gwybod y byddai’n rhaid i’r amser ddod lle cefais wared ar fy mywyd ‘Gwryw’ a dod yn ‘Stacy’ amser llawn. Roedd y syniad o wneud hyn yn frawychus ac oherwydd rhai ymatebion negyddol a gefais gan rai pobl roeddwn i’n teimlo y byddwn i’n colli fy nheulu trwy ddod allan atynt.

Roeddwn wastad yn ystyried fy hun â naws isel ac iselder ysbryd o bosibl, ond ar y pwynt hwn dechreuais ei deimlo mewn gwirionedd.

Byddwn yn aml yn ystyried lladd fy hun ac yn hunan-niweidio’n rheolaidd. Roeddwn i’n gwybod bod yn rhaid i mi dwyllo fy hun i ddweud wrth fy rhieni am y fi go iawn a dywedais wrth fy mrawd, a oedd eisoes yn gwybod amdanaf, y byddwn yn dweud wrth ein rhieni cyn diwedd mis Tachwedd. Rhoddodd hyn bwysau diangen arna i, ac wrth i ddiwedd mis Tachwedd agosáu tyfodd fy iselder a’m pryder hyd yn oed yn fwy, dechreuais yfed alcohol yn fwy rheolaidd ac yn aml roedd gen i botel o fodca wrth ochr fy ngwely. Un diwrnod, penderfynais na allwn ddweud wrthynt, ond roeddwn hefyd wedi sylweddoli na allwn fod yn “wrywaidd” mwyach felly ceisiais gymryd fy mywyd fy hun. Yn ffodus roedd yn ymgais aflwyddiannus, roedd hi’n ddydd Sadwrn y bore canlynol a byddwn yn mynd i weld fy rhieni bob yn ail ddydd Sul i gael cinio dydd Sul a dal i fyny. Treuliais y diwrnod yn ystyried a ddylwn “orffen fy hun off” neu ddweud wrth fy rhieni a dois i sylweddoli pe bawn yn dod allan at fy rhieni ac na fyddent yn fy nerbyn, y gallwn ladd fy hun beth bynnag. Gofynnais i ychydig o ffrindiau ddod draw i dystio imi ddweud wrth fy mam dros y ffôn bod angen i mi ddweud rhywbeth wrthi yfory, dros ginio dydd Sul.

Roeddwn i angen iddyn nhw fod yn dyst iddo fel y byddai’n rhoi pwysau arna i i ddweud wrth fy mam bod angen i mi ddweud rhywbeth wrthi, a fyddai yn ei dro yn rhoi pwysau arna i i ddod allan go iawn wrth fy mam a nhad pan fyddwn i’n eu gweld. Yn dilyn yr alwad ffôn, fe wnes i fyrstio i ddagrau gan feddwl fy mod i wedi llofnodi fy nedfryd marwolaeth fy hun. Ffoniais ffrind arall a threfnu iddo roi lifft i mi yn ôl i’r fflat pe na byddai fy rhieni yn ‘approvio’ o’r hyn y byddwn i’n ei ddweud wrthynt.

Ond roeddwn hefyd eisiau credu bod posibilrwydd y byddent yn ei dderbyn a trefnais gyda ffrind arall i wneud y diwrnod canlynol yn fy niwrnod cyntaf o fod yn Stacy, lle byddem yn mynd i siopa dillad i mi, cael torri fy ngwallt a siapio a chwyro ein haeliau.

Daeth y diwrnod, y 1af o Ragfyr 2013.

Cododd fy mam fi gan wybod bod gen i “rywbeth” i’w ddweud wrthi, rhoddodd siocled i mi (roeddwn i’n rhy nerfus i’w fwyta) a dywedodd wrthyf y byddai popeth yn iawn. Fe gyrhaeddon ni dŷ fy rhieni, eistedd wrth y bwrdd a cheisiais siarad yn nerfus. Soniais yn gyntaf sut roeddwn i wedi gweld seiciatrydd am hyn a sut rydw i wedi gwybod ers blynyddoedd felly nid yw’n “gyfnod” ac yna dywedais wrthyn nhw fy mod i’n drawsrywiol (term sydd wedi dyddio, ond nid oedd y term trawsryweddol wedi cael ei fathu eto) . Yr ymateb oedd “Beth yw un ohonyn nhw?” Felly, roedd yn rhaid i mi egluro fy mod i am gael gweithdrefnau llawfeddygol i ddod yn fenyw. Roedd yr ymateb yn gymysg, dywedon nhw y bydden nhw’n fy nghefnogi ni waeth beth ond yn mynd i’w chael hi’n anodd fy nerbyn fel merch. Er bod hyn yn wir, dros amser daethant i’m derbyn, ac yn awr mae meddwl amdana i fel unrhyw beth heblaw benywaidd yn fwy dieithr iddynt na mi yn dod allan i ddechrau.

Ond ni ddaeth hyn â’m iselder i ben. Y broblem gyda bod yn drawsryweddol yw eich bod yn cael eich hun yn ceisio cuddio eich ‘male-ness’ a all eich gwaethygu a’ch cythruddo. Ar y dyddiau hynny lle rydych yn teimlo fel pe baech yn edrych fel dyn, rydych chi bob amser yn ofni eich adlewyrchiad eich hun ac ni allwch fyth edrych arnoch chi’ch hun yn noeth. Mae gennych yr angen mewnol hwn i newid popeth y gallwch chi amdanoch chi’ch hun, a chaiff ei atgyfnerthu ymhellach gan ymatebion y cyhoedd. Yn aml, byddwn yn cerdded i lawr y stryd ac yn cael cymaint o bobl yn syllu arnaf, ambell un yn fy wynebu.

  • Dyn wyt ti, onid wyt ti”
  • “Rydych chi’n dweud eich bod yn fenyw, ond beth mae’n ei ddweud ar eich tystysgrif geni!”
  • “Tranny!”
  • “Rydych chi’n gosod esiampl wael i’n plant”
  • “Wierdo”
  • “Freak”
  • “Os oes gennych bidyn, dim ond bod yn ddyn! Pam fod hynny mor anodd! ”
  • “Felly os gallwch chi uniaethu fel menyw, a gaf i uniaethu fel ci?”
  • “O fy Nuw! Edrychwch, dyna ddyn! HA HA HA ”

Mae’r ymateb gan y cyhoedd yn gwneud pethau’n anoddach a cynyddodd y lefel o iselder a phryder a gefais, ceisiais gwnsela yn y pen draw a chefais fy rhoi ar wrthiselyddion. Yr hyn sydd ddim yn helpu hefyd yw’r broses rwystredig i gleifion Trawsryweddol Cymreig gael y llawdriniaethau hyn sy’n newid bywyd. Mae’r ffaith ein bod ni’n Gymraeg yn golygu bod yn rhaid i ni fynd trwy gamau ychwanegol i dderbyn unrhyw driniaeth, a hyd y rhestrau aros a’r broses rwystredig yn golygu ei bod hi’n anodd cael y driniaeth rydyn ni wir yn ei haeddu. Fy hun, rwyf wedi bod ar system y GIG ers chwe blynedd ac yn dal heb gael fy rhoi ar y rhestr aros am lawdriniaeth.

Sy’n arwain at y rheswm fod bywyd mor anodd i bobl draws, a pham mae cymaint yn cyflawni hunanladdiad neu o leiaf â meddyliau hunanladdol.

Ond nid yw hynny’n golygu bod yn rhaid i ni fyw bywyd o iselder; rwyf wedi cael fy llusgo allan o ddyfnderoedd iselder. Mae fy mhryder wedi diflannu – er fy mod yn dueddol o gael pyliau o banig, nid wyf wedi cael un ers blynyddoedd bellach ac mae fy agwedd gyffredinol at fywyd yn llawer hapusach. Daeth fy solet o dderbyn, deall, cymuned ac yn olaf peidio â gofalu am farn pobl eraill.

Blwyddyn dwythaf, cwrddais â dynes fendigedig, dechreuon ni deitio – y ddwy ohonom yn bobol ag iselder. Fe ddangosodd i mi y gallaf ddod o hyd i gariad er fy mod yn drawsryweddol, y bydd pobl yn fy nerbyn a chyda’r gymuned iawn y tu ôl i mi y gallwn gyflawni unrhyw beth. Yn anffodus fe wnaethon ni dorri i fyny ond yn parhau i fod yn ffrindiau gwych ac yn cefnogi ein gilydd pryd bynnag y mae ei angen arnom. Er fy mod yn dal i gael trafferth gyda fy nhrosglwyddo, rwy’n parhau i fod yn optimistaidd ac yn gwybod, er y gall gymryd ychydig o amser, fi fydd y gwir fi rhyw dydd. Rwy’n ymladd barn pobl gyda chymorth y gymuned LHDT ac yn dechrau gwrando mwy ar y bobl sy’n fy nerbyn na’r ychydig sy’n dymuno fy sarhau.

Ac i’r rhai sy’n dal i fod yn amheus ynghylch pobl drawsryweddol mae hyn yn dod o anwybodaeth. Mae llawer yn credu fod bod yn drawsryweddol yn ddewis ac mai deffro wnes i un diwrnod a dweud, “Rydw i wedi gorffen bod yn ddyn, byddaf yn ceisio bod yn fenyw am gyfnod”. Ond mae tystiolaeth wyddonol ar drawsryweddiaeth nad penderfyniad syml yn unig mohono. Mae cyfeiriadau Bill Nye yn ei sioe Netflix, The Sexual Spectrum, yn dangos, er ein bod ni’n cael ein dysgu i weld Gwryw a Benyw yn ddeuaidd, nid yw mor syml â hynny, rydyn ni wedi arfer â’r syniad bod y cromosom XY ar gyfer dynion a XX ar gyfer menywod ond mae yna lawer mwy o gyfuniadau na dim ond y rheini. Mae yna bobl â XXY, XXXY ac ati. Mae rhagdybiaeth ar wahaniaethau rhywiol yr organau cenhedlu a sut mae’n digwydd ar wahân i rai’r ymennydd a thystiolaeth bod ymennydd person trawsryweddol yn debyg i’r rhyw y maent yn ei adnabod fel.

Rwy’n credu ei bod hi’n bwysig cofio, beth bynnag fydd bywyd yn taflu atoch chi, ei fod yn gwella mewn gwirionedd.

Cadwch yn agos at eich ffrindiau a’r rhai sydd eisiau eich cefnogi chi. Dewch o hyd i gymuned sy’n eich derbyn chi a dywedwch wrth bawb sy’n gwrthwynebu pwy ydych chi mai dyma’r gwir chi ac na fydd unrhyw beth yn eich atal rhag bod yn pwy ydych chi go iawn. Dysgwch nhw am wyddoniaeth trawsryweddiaeth ac i roi’r gorau i fod mor anwybodus.

Stacy Winson


Darllen rhagor:




Gwyliau’r Haf

Dwi newydd ddod nôl heddi o wythnos o wyliau gyda’r teulu tu allan i Barcelona. Lyfli…

….wel, mor lyfli gall gwyliau bod i rywun sy’n dioddef o iselder a gorbryder, er wedi ei reoli’n dda rhan fwyaf o’r amser erbyn hyn!

Mae hedfan yn anodd, a heddi, ar y ffordd nôl wnes i ffaelu’n llwyr i reoli fy mhanic wrth i’r cymylau yn Barcelona achosi’r awyren i fownsio wrth godi. Codias i ofn ar y plant ac o’n i wir ddim yn meddwl fydden i’n byw. Ond wrth gwrs, mi wnes i godi ofn arnynt, a nawr dwi’n teimlo’n failure enfawr.  Dwi ddim eisiau iddyn nhw ‘ddal’ fy ngorbryder i.

Mae bod i ffwrdd o adre yn codi pryder. Wrth gwrs wnes i fwynhau gweld y plant yn chwarae yn y pwll, ar y traeth, gweld nhw’n syllu ar y Sagrada Familia gyda diddordeb. Wnes i fwynhau gorwedd wrth y pwll, darllen llyfrau, ymlacio, nofio yn y môr. Ond dwi’n teimlo’n sâff adre, lle dwi’n gwybod ble’r ydw i. Jest i roi syrpreis i fi mae’r gorbryder yn dod mewn ffurf gwahanol bob tro, jest i wneud yn siwr bod hi’n anoddach i fi guro fe y tro hwn. O’n i’n poeni am y balconi, llun o’r mab ifancach 4 oed yn cwympo dros y balconi ar y 6ed llawr ac yn gorwedd ar y gwair odano yn fflachio mewn i fy mhen yn aml.  Yn peri i mi gau fy llygiad, dal fy anadl neu codi fy nwylo at fy ngeg sawl gwaith y dydd. Rhywbeth dwi ddim wedi poeni amdano o’r blaen!

Well gen i fynd ar wyliau yn y wlad yma, ond dwi ddim eisiau dal fy ngŵr a’r plant yn ôl. Y blynyddoedd diwethaf rydym ni wedi mynd ar y trên ac mae hwnna’n haws. Dwi’n gwybod bod rhaid i fi wneud rhywbeth am y broblem hedfan, mwy o feddwlgarwch? Dwi wedi darllen lot o lyfrau ar pryder hedfan. Ond am nawr dwi’n falch bod y gwyliau wedi dod i ben a dwi’n gallu defnyddio fy strategaethau bob dydd i fwynhau gweddill gwyliau’r ysgol gyda’r plant. Gyda fy nhraed ar y llawr.





Un diwrnod, blynyddoedd o frwydro

Mae'r blog hwn yn cyfeirio at hunanladdiad a cham-drin rhywiol. 

Oni’n arfer bod mor hapus, yn mwynhau bywyd, gyda dipyn o ffrindiau, ac yn ‘joio fy hun. Mae bywyd yn greulon weithiau, ond mae’r rhwystrau yma yna i’ch profi medda’ nhw, ac mae pob cam ti’n gymryd i ddod dros y rhwystrau sy’ o dy flaen, yn dy wneud yn gryfach, yn gryfach nag erioed o’r blaen.

Wrth gwrs, mae problemau iechyd meddwl yn wahanol i bawb, ond mi ydw i’n ysgrifennu’r darn yma er mwyn dangos, er pa mor galed mae bywyd yn gallu bod, mae yna obaith, a ffordd ymlaen. Mi ydw i hefyd eisiau iechyd meddwl gael yr un sylw a phwysigrwydd â iechyd corfforol rhywun, gan ‘mod i’n credu’n gryf dylai neb fod â chywilydd siarad am iechyd meddwl. Dw i’n un dda i siarad mae’n debyg, achos mi gymrodd flynyddoedd i mi siarad amdano yn agored, ond mae’r effeithiau o beidio ei drafod yn agored wedi bod yn sylweddol, ac wrth edrych yn ôl, wedi bod yn gamgymeriad mawr.

Fel mae’r teitl yn ei awgrymu, mi newidiodd fy myd bach i mewn un diwrnod. Ers yr un dydd hunllefus yna, mae blynyddoedd o frwydro hefo problemau iechyd meddwl wedi bod yn boen arnai, ac yn parhau i fod, os dw i’n bod yn onest hefo fy hun. Ond credaf yn gryf iawn y bod gobaith o fy mlaen, a theimlaf yn gryfach person nag erioed o’r blaen.

Cychwynnodd yn ddiwrnod arferol, gyda dau deulu yn mynd allan am daith un-dydd yn y tywydd braf. Ar ôl cyrraedd nôl i’w tŷ nhw, ar ôl y diwrnod allan, fe droiwyd yn hunllef i mi. Y prynhawn hwnnw, cefais fy ngham-drin yn rhywiol, gan fab y teulu arall.

Yn syth ar ôl y ‘digwyddiad’ fel petai, heb sylweddoli ei fod yn digwydd, fe gychwynnodd y problemau iechyd meddwl. I ddechrau, mi es i sgwrio fy hun, er mwyn trio dod yn ‘lân’, gan sgwrio bob man yn drwydl, a’r llefydd yr oedd o wedi’i gyffwrdd. Roeddwn yn gwneud hyn bob tro roeddwn yn cael bath, a sgwrio fy nwylo bob cyfle oni’n gael, a mi ydw i’n gwneud hynny hyd heddiw, sydd yn gallu bod yn niwsans, achos dydi pobl eraill methu glir â deall pam. Heb sylweddoli, mi rois fy hun yn y rôl o or-amddiffyn, neu ‘over-protection mode’, ble oni’n gwthio pawb i ffwrdd, ac hynny, yn fy meddwl i, er mwyn amddiffyn fy hun ac eraill, rhywsut. Mae’n anodd egluro’r teimlad, ond roeddwn yn credu os byddai eraill yn agos ataf, y buasai rhywbeth drwg yn gallu digwydd iddyn nhw, a hyn oedd y peth olaf o’n i eisiau ei ddigwydd. Roedd hyn yn fy mhoeni’n arw.

Wrth reswm, o ganlyniad i wthio pawb i ffwrdd, fe es yn unig iawn, heb ffrindiau pan oni angen rhai fwyaf, ond mae pŵer y corff â’r meddwl yn anhygoel, gyda’r meddyliau yn cychwyn wedyn.

Roedd y meddyliau yn dweud fy mod yn haeddu bod yn unig, a doedd neb yn fy hoffi, nac eisiau bod yn ffrindiau hefo fi. Oni’n ‘damaged goods’, ac roedd yn well i eraill beidio bod yn agos gyda mi. Y peth gwaethaf ydy, mi wnes i gredu’r llais yna, a roedd yn difetha fy mywyd i, dydd i ddydd, o funud i funud, ac eiliad i eiliad, oni methu cael gwared ohono, er mod i’n ateb yn ôl, yn dweud ‘cau dy geg’, a ‘gad lonydd i mi’, doedd o ddim yn mynd i ffwrdd.

Cyrhaeddais bwynt lle oni mor unig, a methu dioddef y llais ‘ma, na’r hunllef yma rhagor, mi ddechreuais wneud cynlluniau i ladd fy hun. Oni wedi cael llond bol go iawn. Credaf yn gryf mai oni bai am fy nghath, ni fuaswn yma heddiw, a buasai’r un person oedd yn haeddu dioddef am yr hyn ddaru o, ddim wedi cael ei ddyfarnu’n euog mewn Llys.

Ar ôl bod mewn sefyllfa na ddylsai neb fod ynddi, sef teimlo bod dy fywyd ddim gwerth i fyw, a fuasai neb yn dy golli, es i at yr heddlu, a datgan y cyfan iddyn nhw. Cyn hynny, yn ystod hynny, ac ar ôl hynny, roeddwn yn gweld fy meddyg teulu yn gyson, ac ar feddyginiaeth ‘anti-depressant’ er mwyn gallu cysgu. Er nad oedd y profiad yn un hawdd, fe wnaeth ddatgan hyn i’r heddlu ysgafnhau ychydig o faich oddi arnaf, ac ar ôl bob cam o’r siwrne, roeddwn yn teimlo fod baich yn mynd oddi ar fy ysgwyddau, a phan ddaeth y newyddion gan yr heddwas, bod rheithgor wedi’i ddyfarnu’n euog, roeddwn yn teimlo fod pob dim y dywedodd o, e.e ‘ni fuasai neb yn dy gredu’, yn hollol anghywir, oherwydd nid yn unig bod yr heddlu wedi fy nghredu, mi ddaru’r CPS fynd â’r achos yn ei flaen, wrth basio Llys ynadon, mi aeth i Lys y Goron, gyda rheithgor yn fy nghredu.

Roedd hyn yn deimlad anhygoel, ac mae wedi bod yn fan cychwyn i mi ail-gydio yn fy mywyd, a cham wrth gam, magu hyder a gweithio ar ddatblygu fy nghylch ffrindiau.

Tydi bob dim heb wella ers hyn, mi fuasai dweud hynny yn anghywir, ac yn glwydda, ond dw i’n dechrau gweld yn gliriach, yn fwy penderfynol, hefo dipyn mwy o egni ac awydd i fyw bywyd llawn, a pheidio gadael i hyn ddifetha fy mywyd a’r dyfodol.

Tydi o ddim yn hawdd cyfaddef eich bod angen cymorth, ac yn sicr mae’n gallu teimlo’n anodd iawn siarad am bethau, ond mae’r dywediad ‘a problem shared, is a problem halved’, yn rhyfeddol gywir, ac yn gweithio. Efallai nad ydy’n teimlo fel’na, ond mae siarad hefo rhywun yn helpu, er mewn rhai amgylchiadau ni ellith y person wneud dim ond gwrando, mae o werth o. Mae’n hen bryd i gymdeithas addasu i hyn, gan fod angen i bawb siarad – boed yn ddyn neu’n ddynes, am eu teimladau, yr hyn sy’n eu poeni, ac yn enwedig am iechyd meddwl. Os ydy’n anodd siarad hefo teulu neu ffrindiau agos, mae pobl a/neu mudiadau cyfrinachol ar gael i wrando, 24 awr y dydd, 7 diwrnod yr wythnos- cysylltwch â nhw, peidiwch a dioddef ar ben eich hun.

Er weithiau ar ddiwrnodau gwael, mae’n hawdd meddwl y buasai’n well i bawb os na fyddet yma rhagor, gyda’r meddwl yn chwarae triciau cás arnat, ond tydi hynny ddim yn wir. Ar y diwrnodau isel yna, meddylia am yr holl bethau positif yr wyt ti wedi’u cyflawni, er mor anodd mae hynny yn gallu bod, mae yna fwy o bethau positif na sy’ ‘na o bethau negyddol, er ei fod yn teimlo i’r gwrthwyneb. Arhosa yn gryf, yr wyt yn gryfach yn fyw nag yn farw.

Mae’n berffaith wir i ddweud ‘mae’n iawn i beidio bod yn iawn’, achos tydi neb yn ‘iawn’ drwy’r dydd, pob dydd, ac mae’n bwysig iti sylweddoli nad wyt yn wan os wyt yn siarad am iechyd meddwl, neu dy bryderon -‘rwyt yn gryfach person, er efallai nad ydy’n teimlo fela ar yr adeg.

Mae pob bywyd yn bwysig, ac mae’n hen bryd i iechyd meddwl gael ei gymryd o ddifrif, a chael ei gyfrif yr un mor bwysig â iechyd corfforol.




Profiad gorfeddyliwr ar ddiwrnod ‘Steddfod – Carwyn Tywyn

Cefais fy nghyffwrdd i’r byw gan eiriau fy nghyd-delynor Dylan Cernyw mewn blog i wefan Meddwl yn ddiweddar, ac mae blog Dylan wedi bod yn ysgogiad i minnau rhoi pen ar bapur hefyd. Yn ei flog, dywedodd Dylan ei bod e’n gallu ‘cuddio tu ôl i’r delyn’, a dyma osodiad y gallwn innau uniaethu ag e’n syth.

Ry’n ni gyd yn gorfod delio gydag ystod o deimladau, profiadau, emosiynau a moods ar unrhyw ddiwrnod o’r flwyddyn. Ond mae ‘na rai adegau sydd yn fwy o her na’u gilydd. I nifer, y Nadolig yw’r flashpoint emosiynol amlycaf. Gall yr Eisteddfod fod yn gyfnod digon tebyg, am fod cymaint o hanes, teimladau, ymdrech a gweithgarwch yn perthyn i’r Brifwyl, nid yn unig ar lefel cenedlaethol, ond hefyd i’r uniogolion sydd yn rhoi calon ac enaid mewn i’r achlysur.  Bydd y teimlad o ‘bliws diwedd ‘Steddfod’ yn gyfarwydd i nifer o Gymry Cymraeg. Pwrpas y blog hwn yw archwilio rhywfaint i’r gwahanol emosiynau sy’n perthyn i’r Brifwyl, gan obeithio bydd y darn yn help i rywun neu rhywrai.

Rwy’n caru’r Eisteddfod. Bu’r brifwyl yn rhan on and off o’m bywyd ers imi ddod ar fy ngwyliau o Gaerlŷr i Eisteddfod Llangefni ym 1983, a minnau’n ddysgwr Cymraeg 8 mlwydd oed. Yn 2009, penderfynais bod yn rhaid i’r Eisteddfod fod yn rhan bwysicach o’m bywyd. Ers hynny, mae cyfansoddi ar gyfer y cystadlaethau rhyddiaith (nid am y Fedal cofiwch!), a chystadlu gyda grŵp gwerin Sesiwn Caerdydd, wedi dod yn rhan ganolog o’m strwythr flynyddol.  Rwyf wedi bod yn ddigon ffodus i ddod i’r frig ar dair achlysur, yn 2011 (rhyddiaith – blog), 2013 (telyn gwerin unigol) a 2014 (grŵp gwerin).

Rwyf am ganolbwyntio ar fy mhrofiadau ar Ddydd Mawrth Eisteddfod Llanrwst. Roeddwn wedi teithio ar fy mhen fy hun o Sir Gaerfyrddin er mwyn bysgio yn y dref, ac wedyn cymryd rhan mewn achlysur penodol ar y maes. Mae rhai arbenigwyr yn annog cadw mood diary, ac yn yr arddull hwnnw byddaf yn nodi pob teimlad neu emosiwn mewn print bras er mwyn tynnu sylw at yr emosiynnau gwahanol a deimlais y diwrnod hwnnw.

Cyrhaeddais Llanrwst ychydig cyn naw o’r gloch y bore. Roeddwn wedi gyrru yn ôl ac ymlaen o Sir Gaerfyrddin ddwywaith ers nos Wener, heb gael fawr o gwsg, felly roeddwn wedi blino. Pan gyrhaeddais Llanrwst, roedd yn bwrw glaw. Roeddwn wedi cynllunio bore mawr o fysgio, felly roeddwn yn rhwystredig gyda’r tywydd. Wedi teithio mor bell, a chlywed cymaint o build-up am dref Llanrwst ar Radio Cymru, roeddwn ychydig yn siomedig hefyd bod sgwâr y dref mor dawel. Wrth lwc, chwiliais ffrynt siop oedd wedi cau, lle gallwn ganu a chuddio o’r glaw. roeddwn felly’n ddiolchgar yn fwy na dim. Roeddwn yn hapus tra’n bysgio i gael sgwrs gydag ambell i gymeriad diddorol o blith hoelion wyth tref Llanrwst. Ac, er mai dim ond dwy bunt a lwyddais i ennill mewn 90 munud glawiog, roeddwn yn falch o’m dyfalbarhâd i allu canu offeryn dan amodau caled.

Penderfynais rhoi’r ffidil yn y to ar ôl tua awr a hanner, a mynd am dro o gwmpas y dref. Yn gyntaf, i Gaffi Contessa, a sylwi ar eu harddangosfa hardd o hen bosteri gigs Cymdeithas yr Iaith o’r 1980au a 1990au. Teimlais hiraeth am hen gyfnod, hen sîn a hen amgylchiadau. Dyma fi’n rhannu llun o’r posteri, ac efallai trio cyfleu hen deimlad gyda’m gwraig dros Messenger. Yna, dyma glamp o all-day breakfast  yn cyrraedd y bwrdd (‘Brecwast Bach’ yn ôl y fwydlen!), a dyma fi’n teimlo’n yn fwy bodlon gyda’m byd. Wedyn, mynd am dro ar hyd llwybr Afon Conwy. Teimlo ychydig o unigrwydd, ond llwyddo i chwilio Geogelc (geocache) a chael ymdeimlad o gysylltiad gyda’r gymuned byd-eang o geogelcwyr rwyf yn perthyn iddo.

Ymlaen i’r maes. Cyffro a balchder wrth ffeindio fy hun yn tiwnio i fyny gyda rhai o hoelion wyth byd y delyn gwerin. Ar yr un pryd – yn gorfod brwydro teimladau o or-feddwl a chymharu fy hun ag eraill. O ran safon technegol, nid wyf yn teimlo’n gymwys i rhannu’r un llwyfan â rhai o’r offerynwyr hyn! Mae’r teimlad afresymol o inferiority complex yn ffrwyno rhywfaint ar fy mwynhâd o fod yn rhan o achlysur bwysig.

Wrth fynd yn hŷn, rwyf wedi troi’n fwy sensitif i interactions personol a sefyllfaoedd unigol. Mae’r nodwedd hon yn dueddol o saethu i’r wyneb gyda fi adeg Eisteddfod, gyda chymaint o hen ffrindiau annwyl o gwmpas, yn ogystal â ddyrnaid bach o gymeriadau yn y byd cyhoeddus Cymraeg sydd yn fy lled-adnabod, ond heb  wedi cynhesu at fy mhersonoliaeth, am ba bynnag rhesymau. Yn y gorffennol, bu gen i gymeriad eithaf extrovert a brwdfrydig, ynghŷd â thueddiad i ddweud neu gwneud ambell i beth anaeddfed, yn gyhoeddus. Ac felly rwyf yn eithriadol o hunan-ymwybodol mewn sefyllfaoedd pwysig fel hyn. Mae’r teimladau annifyr (ac afresymol i raddau helaeth) hyn yn gallu fy ‘nilyn o gwmpas pob Eisteddfod pan nad wyf yng nghwmni fy mhlant.

Efallai nad wyf mor hyderus wrth ddelio gyda’r ‘pysgod mawr mewn llynoedd bach’ sydd yn nodweddi cymuned glos y Cymry Cymraeg diwyllianol. Mae gan y pysgodyn mawr y gallu i godi neu danseilio hunan-hyder y pysgodyn fach yn rhwydd iawn, efallai’n ddiarwybod, yn y modd y mae’n dewis ymwneud â – neu cau allan –  y pysgodyn llai, yn enwedig os yw’r pysgodyn bach hynny o anian gor-bryderus neu’n sensitif.

Er gwaethaf fy amheuon am fy lle yn y pantheon o delynorion Cymreig, rwy’n gwybod y gallaf ymfalchïo mewn bron i dri deg mlynedd o waith fel bysgiwr a chenhadwr dros ein halawon gwerin, a dyna’r rheswm i mi gael y gwahoddiad i fod yn yn y digwyddiad ddydd Mawrth. Yn bwysicaf oll, rwyf wedi gwneud nifer o ffrindiau cynnes a didwyll ar hyd y daith fel telynor, ac mae’r wefr o gwrdd â nifer ohonynt yn anffurfiol yr un lle yn llwyddo i drechu’r teimladau mwy nerfus neu ansicr ynghylch yr achlysur ffurfiol rwyf yn rhan ohono.

Fel ym mhob Eisteddfod, mae wedi bod yn dipyn o roller-coaster o deimladau. Wrth anelu nôl am y De, rwy’n teimlo’r hiraeth eto o orfod adael gogledd-orllewin Cymru, ei thirwedd, ei hiaith, a’r bubble o gymeriadau’r sîn werin a diwyllianol Cymraeg sydd yn byw yn yr ardal. Serch hynny, rwy’n falch i ddweud bod teimlad o hapusrwydd yn dod i’r wyneb hefyd am yr atgofion a wnaed yn Llanrwst, er gwaethaf – ac efallai oherwydd – y brwydrau mewnol roedd yn rhaid eu hwynebu’n onest. Ymlaen i Dregaron 2020!




Problemau iechyd meddwl yn y gymuned LHDTC+ : Ai cyd-ddigwyddiad yw hyn? – Elinor Rees

Elinor yn mwynhau yn Pride Caerdydd

Hoffwn gychwyn y blog yma gan gydnabod fod amryw o bobl LHDTC+ yn bodoli.  Bydd rhai yn uniaethu yn LHDTC+ yn falch ac yn agored ac wedi am sbel.  Bydd rhai sydd yn cwestiynu, a rhai sydd ar fin dweud wrth eraill.  Fydd rhai byth yn gallu dweud eu bod yn LHDTC+ yn agored oherwydd eu sefyllfaoedd personol. All rhai ohonom ni wybod ein bod ni yn LHDTC+ ym 5 mlwydd oed a rhai ym 50 mlwydd oed ac mae’r ddau yn ddilys. Mi fydd rhai yn dewis hongian baner Pride allan o’u ffenestri, a bydd rhai yn cadw eu Pride yn eu calonnau am byth. Mae’r gymuned yn amrywio o hyd ac mae cynrychioli pob person a grŵp yn holl bwysig.  Mae gan bobl wahanol, frwydrau gwahanol wrth iddyn nhw ddilyn eu bywyd fel person LHDTC+, felly mae rhannu ein straeon a materion yn galluogi ni i gefnogi ein gilydd.

Ers i mi ddweud wrth fy nheulu yn 2017 fy mod i mewn perthynas â menyw a hwyrach yn uniaethu fel Menyw hoyw, rydw i wedi cwrdd â sawl person sydd yn LHDTC+.  Wnes i sylwi ar duedd yn y gymuned dwi mor falch i fod yn rhan ohono bron yn syth.  Mae llawer ohonom ni yn dioddef o broblemau iechyd meddwl, fy hun yn gynwysedig.  A cyd-ddigwyddiad yw hyn neu ydi’n broblem ddifrifol sydd yn bodoli yn y gymuned? Es i fel millenial llwyr i’r we am atebion.

Mae sawl testun yn cefnogi fod problemau iechyd yn y gymuned LHDTC+ ddim yn gyd-ddigwyddiad.  Yn ôl un testun, mae aelodau o’r gymuned LHDTC+ yn fwy tebygol o brofi ystod o gyflyrau problemau iechyd meddwl fel iselder, meddyliau hunanladdol, hunan-niweidio a chamddefnyddio alcohol a chyffuriau[1].  Nododd Stonewall fod hanner o bobl LHDT+ wedi dioddef o iselder yn y flwyddyn diweddaf[2].  Yn debyg, nododd Rethink fod pobl LHDT+ at fwy o risg o ymddygiad hunanladdiol neu hunan-niweidiol na phobl sydd ddim yn LHDT+[3].  Nodon nhw fod dynion hoyw a deurywiol yn bedwar gwaith mwy tebygol o wneud ymgais hunanladdiad ar hyd eu bywydau na’r gweddill o’r boblogaeth[4].

Mewn arolwg yn 2017, mi ddwedodd 68.5% o bobl a chafodd eu gwahaniaethu am eu rhywioldeb neu eu hunaniaeth rhywedd bod hyn wedi effeithio eu lles seicolegol[5]. Mae 83% o bobl drawsrywiol wedi cael eu cam-drin yn eiriol a 60% wedi cael profiad bygythiol.  Mae 35% wedi cael ymosod arno yn gorfforol, 48% wedi ceisio hunanladdiad ym Mhrydain a 55% wedi cael diagnosis o iselder[6].  Nid ydw i’n ddoctor neu yn gymdeithasegydd, ond allai ddeall pam mae’r ystadegau yma’n bodoli.  Mae sut rydym yn cael ein trin gan eraill yn effeithio ni’n fawr.  Nid ydym yn gallu gwneud pethau cyffredin heb sylwadau, pethau tydi pobl byth yn gweld fel peth breintiedig i’w wneud.  Mae hyn yn rhoi straen fawr arnom ni.  Yn ychwanegol, rydym yn aml yn cael ein gweld fel dinasyddion ail-ddosbarth, mae rhai yn y cyfryngau cyhoeddus fel Piers Morgan dal yn dadlau dros ba mor ddilys ydyn ni fel fyse ni’n bwnc mewn arholiad lefel A. Sut all pobl dadlau am ein hunaniaeth ni pryd mae’r peth yn meddwl dim iddyn nhw? Mae’n glir i mi fod y rhagfarn rydyn ni’n gwynebu yn effeithio ansawdd ein bywydau.  Mae’n cael ei weld yn yr ystadegau ac wrth i mi drafod ag eraill a gwybod am brofiad fy hun.  Er mi fydd ymchwil gwyddonol yn gallu helpu ni i ddeall mwy am pam mae pobl LHDTC+ yn dioddef gyda’u iechyd meddwl, credaf yn gryf nad ydi’r ystadegau yma yn gyd-ddigwyddiad, ond yn ganlyniad o’r profiadau creulon rydym yn profi.

Dwedodd un ffrind sydd yn LHDTC+ i mi fod angen croen trwchus arnoch chi i fod yn LHDTC+.  Cytunaf.  Nid oedd gen i’r ‘croen trwchus’ yma fel y petai pryd des i allan, a wnes i deimlo lawer o gasineb at fy hun a sensitifrwydd tuag at unrhyw sylw negatif a chafodd eu dweud am y ffaith fy mod i yn fenyw lesbiaidd a sylwadau at bobl eraill sy’n LHDTC+.  Nid ydw i’n berson gwan am hyn, ond y gwrthwyneb.  Ac nid y ffordd rydw i’n ymateb yw’r broblem, ond y ffaith fod nhw yn cael ei ddweud o gwbl.

Mae’n hawdd teimlo fel ‘rebel’ am fod yn LHDTC+ yn y gymdeithas yma ac i amsugno’r casineb mae gan rhai atom ni.  Mae yna obaith.  Mae cynghreiriaid ffantastig allan yn y byd yma sy’n wneud i mi deimlo ffydd bydd sut mae pobl yn ein trin yn gwella.  Mae yna bobl sydd yn sefyll fyny drosom ni, mewn tafarndai, mewn siopau, yn y gwaith, mewn ysgolion, ar-lein, yn eich tai ac yn y gymuned bellach – diolch i chi!  Gall geiriau un person wneud i berson arall ystyried sut mae nhw yn trin pobl LHDTC+.  Mae rhagfarn yn erbyn pobl LHDTC+ wedi digwydd am sbel fel mae’n amlwg, ac mae ein hawliau ac ein safle mewn cymdeithas wedi gwella llawer.   Er hynny, mae’r ystadegau yn profi bod rhagfarn dal yn ein erbyn ni, a bod y ffordd mae eraill yn ein trin yn gallu effeithio ni yn fawr.  Cerddwn ymlaen.

Yn 2018, wnaeth y gystadleuaeth harddwch ‘Miss Universe’ gynnwys menyw trawsrywiol am y tro cyntaf a wnaeth cyflwynydd trawsrywiol gyflwyno’r newyddion am y tro cyntaf ym Mhakistan[7].  Gwnaeth llyfr yn dathlu cyplau LHDT+ yng Nghroatia werthu eu holl gopïau yn ei lansiad.  A chafodd rhyw hoyw eu dad-droseddoli yn India[8].  Mae hyn nid yn unig yn bwynt anhygoel yn hanes ond mae hefyd yn mynd i helpu sawl person LHDTC+, gan fod poblogaeth India dros 1.3 biliwn ac yn rhoi gobaith i sawl eraill mewn gwledydd lle mae bod yn LHDTC+ yn erbyn y gyfraith.  Mi wneith hyn helpu llawer o bobl.  Mae cynrychiolaeth, cefnogaeth i’n hawliau yn holl bwysig i ni fyw bywydau gydag ansawdd da, ac mi gerddwn ni ymlaen.

Dyma sawl cyswllt allech chi gysylltu gyda fel person LHDTC+.  Ni fyddwch chi erioed ar ben eich hun, er all e deimlo fel e, mae yna bobl wastad fydd yn ein helpu.

Switchboard LHDT+: 0300 330 0630 10:00-22:00 pob dydd ag e-bost chris@switchboard.lgbt

LGBT Foundation/ Sylfaen LHDT: 0345 3 30 30 30 unrhyw awr from 10yb-10yp, Dydd Llun i Ddydd Gwener

Llinell Gymorth Cenedlaethol Traws 24: 08443583204 / 07527524034

Llinell Gymorth LHDT Cymru: 0800 980 4021 Dydd Llun rhwng 7yp-9yp

Hefyd allech chi ddod ar draws adnoddau ffantastig fel yr un hon ar wefan Stonewall: https://www.stonewall.org.uk/help-advice/coming-out-0


[1] https://www.mentalhealth.org.uk/statistics/mental-health-statistics-lgbt-people

[2] https://www.stonewall.org.uk/lgbt-britain-health

[3] https://www.rethink.org/advice-and-information/living-with-mental-illness/wellbeing-physical-health/lgbtplus-mental-health/

[4] https://www.rethink.org/advice-and-information/living-with-mental-illness/wellbeing-physical-health/lgbtplus-mental-health/

[5] https://www.americanprogress.org/issues/lgbt/news/2017/05/02/429529/widespread-discrimination-continues-shape-lgbt-peoples-lives-subtle-significant-ways/

[6] https://www.stonewall.org.uk/sites/default/files/trans_stats.pdf

[7] https://www.pinknews.co.uk/2018/12/25/landmark-lgbt-history-2018/

[8] https://www.pinknews.co.uk/2018/12/25/landmark-lgbt-history-2018/




Fydd genai byth gorff dwi’n hapus gyda, dwi’n gwybod hynny bellach! – Dylan Cernyw

Mae ’na adegau mewn bywyd lle da chi’n eistedd ’nol a meddwl, ‘Be ddiawl dwi ’di g’neud i’n hun?’. Ar drothwy penblwydd arall mae’r flwyddyn yma wedi gwneud i fi feddwl lot am fy hun, fy nghorff a sut dwi am dreulio gweddill fy mywyd.

Dwi’n cofio lle gychwynodd hyn i gyd – Tachwedd 1992, gweld fy hun ar yr hen deli bocs’na a meddwl, ‘Be ddiawl oedd hwna?’ –  Hogyn 22 oed, dros bwysau, ac yn ddi-siap, ddim yn hapus gyda’n hun o gwbl ac hefyd yn trio cuddio rhywioldeb. Mae’n siwr ei fod yn mynd ‘nol cyn hynny – yr ysgol efallai, ond dyna’r adeg dwi’n cofio pethau yn newid. Byth ers hynny dwi wedi bod yn paffio mhwysau, fy nheimladau ac fy nghorff.

Oni yn hogyn ysgol o Gyffordd Llandudno, Conwy, yn chwarae’r delyn a ddim yn hoffi ymarfer corff, ac ar dop hyn yn trio cuddio fy rhywioldeb. Oni’n hoffi bwyd, yfed lot o “Coke” a gwneud dim ymarfer corff.  Yr unig beth agos at fynd i’r gym oedd cario’r delyn fewn ag allan o’r car! (a’r un peth ydi hi rwan yn anffodus).

Dyna lle gychwynnodd hyn i gyd –  angen colli pwysau unrhyw ffordd posib i drio edrych a theimlo’n well! Felly peidio bwyta o gwbl, methu prydau bwyd neu stwffio’n hun yn wirion heb i neb wybod, a gwneud unrhyw esgus i fynd i’r tŷ bach ar ôl bwyd i fod yn sâl – oni wedi dod yn dipyn o ‘pro’ ar hyn.  Yna ddaru Mam ffeindio allan, dyna oedd yr ergyd fwyaf. Gorfod mynd i weld y meddyg a siarad ayyb, ddaru hyn fynd ymlaen am flynyddoedd.  Ar fy ngwaethaf oni yn Ysbyty Gwynedd ar drip ac yn teimlo’n ‘shit’ am yr hyn oeddwn i yn ei wneud, smalio  ’mod i methu bwyta a nhw’n rhoid fi ar drip i ’mwydo, ond y gwir ydi oni wedi gwneud fy hun yn sâl oherwydd sut oni yn teimlo am fy hun. Ddaru fi wella ychydig wedyn, hyd nes i rhywbeth arall ddigwydd, dyna oedd y triggers medde nhw, colli rhywun agos, teulu, neu ddigwyddiad, a ddaru hyn fynd a fi nol i’r gwaelodion…

Ddaru fi weld cwnselydd ac roedd hyn yn anodd, mynd i weld rhywun ‘random’ a siarad am dy deimladau ac ati, ac ar dop hyn i gyd ddaru fi ‘ddod allan’ yn 29 oed. Oni ar goll yn feddyliol, gorfforol ac mewn bywyd, ac ofn gadael ’nheulu a ffrindiau lawr. Ddaru fi weld Nyrs arbenigol Bulimia ac Anorexia – dwi’m yn cofio ei henw ond cofio gweld hi mewn rhagbrawf Cerdd Dant Eisteddfod yr Urdd Caerdydd 2009 (o bob man), ddaru hi ddod ataf fi a gofyn sut oni, dynes arbennig.  Mi fuase’n braf ei gweld eto!! Ond mae ’na uffar o waiting lists… ond stori arall ’di hynny!

Dwi dal i gael ‘ups & downs’ a gwybod fyddai’n brwydro hyn am byth. 2018 oedd y tro dwethaf i fi gael downer go iawn lle fyswn i’n g’neud unrhywbeth i beidio bwyta neu beidio mynd allan i gymdeithasu, just dianc i’r local lle oni’n saff o beidio gorfod bwyta a siarad bach. Oni’n gwybod oni angen help a ddaru o gymryd pythefnos i fi fagu hyder i fynd at feddyg ar ôl i un o’n ffrindiau ddeud fysa’n mynd a fi os nad oni am fynd! Dyn 47 yn crio yn y dderbynfa eisiau gweld rhywun ond neb yna i ’ngweld! Gallai weld gwyneb y dderbynydd rwan oedd yn gwybod fy hanes, ‘Come back tomorrow at 8am Dylan. I’ll be here and we’ll get it sorted!’, medde hi.

Dwi’n dod drosodd yn hapus a jolly – dwi yn berson hapus ar y cyfan ond yn shei ac ansicr ar adegau. Dwi wrth fy modd gyda ’ngwaith, perfformio a ’ngwaith cyfeilio. Dwi’n gallu cuddio tu ôl i’r delyn, ond weithiau mae’r teimladau yn hitio chi lle da chi’n teimlo’n ddi-werth, ac mae’n hawdd mynd lawr y lôn beryglus ’na o sgipio bwyd, stopio bwyta ac yfed, a dyna lle mae actio’n dod mewn!  Fydd genai byth gorff lle dwi’n hapus gyda – dwi’n gwybod hynny bellach, a dwi’n fwy agored am fy nheimladau a’r broblem bwyta a sut dwi’n teimlo yn fy hun! Does genai ddim perthynas da gyda bwyd dal i fod, ac mi fyddai’n paffio hyn am byth!  Un peth dwi wedi dod i ddeall yn araf bach ydi fod yn bwysig siarad, mae genai ffrindiau da sy’n dallt fi.

Fi ydi Fi – peidiwch â bod cywilydd o ddim byd, a siaradwch gyda’ch teulu a ffrindiau.

Dylan Cernyw


Darllen rhagor:




Adeiladu bywyd ar ôl anorecsia – Nia Owens

Mae’r broses o adfywio ar ôl anorecsia bron mor anodd â’r meddyliau. Mae pawb yn gweld chdi yn rhoi pwysau nôl ymlaen ac yn meddwl ‘grêt, mae drosodd’. Ond y gwir yw, does neb yn dod dros anorecsia nag unrhyw anhwylder bwyta. Mae’r meddyliau a’r lleisiau wastad yna.

Gweld hen luniau o dy hunan yn denau, gweld lluniau o bobl arall sydd yn denau yn naturiol a meddwl am fynd nôl, ailwaelu. Yn hollol onest, yr unig ffordd dwi heb fynd nôl eto yw bod gennai amser i fy hunan yn y gampfa, dwi nawr wedi newid fy meddwl at adeiladu cryfder a chyhyrau ond ma’ amser pryd ma’ bywyd yn mynd yn ei flaen, efallai nid oes amser i fynd i’r gampfa, neu nid yw’r gampfa ar agor… Mae’r lleisiau yn dod nôl.

Mae pawb yn rhoi’r argraff fod ennill y frwydr yn erbyn anorecsia yn hawdd.

Ond yr ateb yn iawn yw nac ydy. Mae’n cymryd pob owns o’ch gallu i wneud.

Ffrindiau yw’r peth nesaf. Ar ôl i chi ddechrau gwella, dyna pwy sydd angen fwy na dim arnoch yw’ch ffrindiau a’ch teulu. Ond y broblem go wir yw bod y rhan fwyaf o bobl oeddech chi’n meddwl oedd eich ffrindiau, wedi mynd. O chi ddim yn ffitio i mewn i’w bywyd nhw pryd oeddech chi ddim yn gallu mynd allan i yfed yn dre, neu mynd allan am ginio achos bod y lleisiau yn ormod.

Nawr mond llond llaw o ffrindiau sydd gennych chi. Mae adeiladu cyfeillgarwch yn ôl yn broses anodd, hir. Mae rhaid rhoi dy hunan mas ‘na, y lle chi ‘di bod yn osgoi am mor hir.

Mae’n cymryd beth sydd yn teimlo fel oes i ddechrau fod yn hapus eto.

Ond dwi’n addo, mae’r broses yn un hir, mae’n un anodd, ond mae’n dod.

Dim ond nawr, blwyddyn ar ôl i mi ddechrau rhoi pwysau nol ymlaen dwi’n dechrau teimlo yn hapus, dechrau joio mynd allan eto, a dechrau gwneud ffrindiau eto.

Does neb arall yn mynd i hollol deall eich problemau a’ch lleisiau ond ma’ bod yn onest ac yn agored yn helpu. Fy hobi wnaeth helpu fy i. Dewch o hyd i rywbeth allwch chi wneud hefyd, ar ben eich hun, amser i feddwl; amser i adfyfyrio a thyfu. A mi wneith y broses hir ddechrau gwella.


Darllen rhagor: