Profiad gorfeddyliwr ar ddiwrnod ‘Steddfod – Carwyn Tywyn

Cefais fy nghyffwrdd i’r byw gan eiriau fy nghyd-delynor Dylan Cernyw mewn blog i wefan Meddwl yn ddiweddar, ac mae blog Dylan wedi bod yn ysgogiad i minnau rhoi pen ar bapur hefyd. Yn ei flog, dywedodd Dylan ei bod e’n gallu ‘cuddio tu ôl i’r delyn’, a dyma osodiad y gallwn innau uniaethu ag e’n syth.

Ry’n ni gyd yn gorfod delio gydag ystod o deimladau, profiadau, emosiynau a moods ar unrhyw ddiwrnod o’r flwyddyn. Ond mae ‘na rai adegau sydd yn fwy o her na’u gilydd. I nifer, y Nadolig yw’r flashpoint emosiynol amlycaf. Gall yr Eisteddfod fod yn gyfnod digon tebyg, am fod cymaint o hanes, teimladau, ymdrech a gweithgarwch yn perthyn i’r Brifwyl, nid yn unig ar lefel cenedlaethol, ond hefyd i’r uniogolion sydd yn rhoi calon ac enaid mewn i’r achlysur.  Bydd y teimlad o ‘bliws diwedd ‘Steddfod’ yn gyfarwydd i nifer o Gymry Cymraeg. Pwrpas y blog hwn yw archwilio rhywfaint i’r gwahanol emosiynau sy’n perthyn i’r Brifwyl, gan obeithio bydd y darn yn help i rywun neu rhywrai.

Rwy’n caru’r Eisteddfod. Bu’r brifwyl yn rhan on and off o’m bywyd ers imi ddod ar fy ngwyliau o Gaerlŷr i Eisteddfod Llangefni ym 1983, a minnau’n ddysgwr Cymraeg 8 mlwydd oed. Yn 2009, penderfynais bod yn rhaid i’r Eisteddfod fod yn rhan bwysicach o’m bywyd. Ers hynny, mae cyfansoddi ar gyfer y cystadlaethau rhyddiaith (nid am y Fedal cofiwch!), a chystadlu gyda grŵp gwerin Sesiwn Caerdydd, wedi dod yn rhan ganolog o’m strwythr flynyddol.  Rwyf wedi bod yn ddigon ffodus i ddod i’r frig ar dair achlysur, yn 2011 (rhyddiaith – blog), 2013 (telyn gwerin unigol) a 2014 (grŵp gwerin).

Rwyf am ganolbwyntio ar fy mhrofiadau ar Ddydd Mawrth Eisteddfod Llanrwst. Roeddwn wedi teithio ar fy mhen fy hun o Sir Gaerfyrddin er mwyn bysgio yn y dref, ac wedyn cymryd rhan mewn achlysur penodol ar y maes. Mae rhai arbenigwyr yn annog cadw mood diary, ac yn yr arddull hwnnw byddaf yn nodi pob teimlad neu emosiwn mewn print bras er mwyn tynnu sylw at yr emosiynnau gwahanol a deimlais y diwrnod hwnnw.

Cyrhaeddais Llanrwst ychydig cyn naw o’r gloch y bore. Roeddwn wedi gyrru yn ôl ac ymlaen o Sir Gaerfyrddin ddwywaith ers nos Wener, heb gael fawr o gwsg, felly roeddwn wedi blino. Pan gyrhaeddais Llanrwst, roedd yn bwrw glaw. Roeddwn wedi cynllunio bore mawr o fysgio, felly roeddwn yn rhwystredig gyda’r tywydd. Wedi teithio mor bell, a chlywed cymaint o build-up am dref Llanrwst ar Radio Cymru, roeddwn ychydig yn siomedig hefyd bod sgwâr y dref mor dawel. Wrth lwc, chwiliais ffrynt siop oedd wedi cau, lle gallwn ganu a chuddio o’r glaw. roeddwn felly’n ddiolchgar yn fwy na dim. Roeddwn yn hapus tra’n bysgio i gael sgwrs gydag ambell i gymeriad diddorol o blith hoelion wyth tref Llanrwst. Ac, er mai dim ond dwy bunt a lwyddais i ennill mewn 90 munud glawiog, roeddwn yn falch o’m dyfalbarhâd i allu canu offeryn dan amodau caled.

Penderfynais rhoi’r ffidil yn y to ar ôl tua awr a hanner, a mynd am dro o gwmpas y dref. Yn gyntaf, i Gaffi Contessa, a sylwi ar eu harddangosfa hardd o hen bosteri gigs Cymdeithas yr Iaith o’r 1980au a 1990au. Teimlais hiraeth am hen gyfnod, hen sîn a hen amgylchiadau. Dyma fi’n rhannu llun o’r posteri, ac efallai trio cyfleu hen deimlad gyda’m gwraig dros Messenger. Yna, dyma glamp o all-day breakfast  yn cyrraedd y bwrdd (‘Brecwast Bach’ yn ôl y fwydlen!), a dyma fi’n teimlo’n yn fwy bodlon gyda’m byd. Wedyn, mynd am dro ar hyd llwybr Afon Conwy. Teimlo ychydig o unigrwydd, ond llwyddo i chwilio Geogelc (geocache) a chael ymdeimlad o gysylltiad gyda’r gymuned byd-eang o geogelcwyr rwyf yn perthyn iddo.

Ymlaen i’r maes. Cyffro a balchder wrth ffeindio fy hun yn tiwnio i fyny gyda rhai o hoelion wyth byd y delyn gwerin. Ar yr un pryd – yn gorfod brwydro teimladau o or-feddwl a chymharu fy hun ag eraill. O ran safon technegol, nid wyf yn teimlo’n gymwys i rhannu’r un llwyfan â rhai o’r offerynwyr hyn! Mae’r teimlad afresymol o inferiority complex yn ffrwyno rhywfaint ar fy mwynhâd o fod yn rhan o achlysur bwysig.

Wrth fynd yn hŷn, rwyf wedi troi’n fwy sensitif i interactions personol a sefyllfaoedd unigol. Mae’r nodwedd hon yn dueddol o saethu i’r wyneb gyda fi adeg Eisteddfod, gyda chymaint o hen ffrindiau annwyl o gwmpas, yn ogystal â ddyrnaid bach o gymeriadau yn y byd cyhoeddus Cymraeg sydd yn fy lled-adnabod, ond heb  wedi cynhesu at fy mhersonoliaeth, am ba bynnag rhesymau. Yn y gorffennol, bu gen i gymeriad eithaf extrovert a brwdfrydig, ynghŷd â thueddiad i ddweud neu gwneud ambell i beth anaeddfed, yn gyhoeddus. Ac felly rwyf yn eithriadol o hunan-ymwybodol mewn sefyllfaoedd pwysig fel hyn. Mae’r teimladau annifyr (ac afresymol i raddau helaeth) hyn yn gallu fy ‘nilyn o gwmpas pob Eisteddfod pan nad wyf yng nghwmni fy mhlant.

Efallai nad wyf mor hyderus wrth ddelio gyda’r ‘pysgod mawr mewn llynoedd bach’ sydd yn nodweddi cymuned glos y Cymry Cymraeg diwyllianol. Mae gan y pysgodyn mawr y gallu i godi neu danseilio hunan-hyder y pysgodyn fach yn rhwydd iawn, efallai’n ddiarwybod, yn y modd y mae’n dewis ymwneud â – neu cau allan –  y pysgodyn llai, yn enwedig os yw’r pysgodyn bach hynny o anian gor-bryderus neu’n sensitif.

Er gwaethaf fy amheuon am fy lle yn y pantheon o delynorion Cymreig, rwy’n gwybod y gallaf ymfalchïo mewn bron i dri deg mlynedd o waith fel bysgiwr a chenhadwr dros ein halawon gwerin, a dyna’r rheswm i mi gael y gwahoddiad i fod yn yn y digwyddiad ddydd Mawrth. Yn bwysicaf oll, rwyf wedi gwneud nifer o ffrindiau cynnes a didwyll ar hyd y daith fel telynor, ac mae’r wefr o gwrdd â nifer ohonynt yn anffurfiol yr un lle yn llwyddo i drechu’r teimladau mwy nerfus neu ansicr ynghylch yr achlysur ffurfiol rwyf yn rhan ohono.

Fel ym mhob Eisteddfod, mae wedi bod yn dipyn o roller-coaster o deimladau. Wrth anelu nôl am y De, rwy’n teimlo’r hiraeth eto o orfod adael gogledd-orllewin Cymru, ei thirwedd, ei hiaith, a’r bubble o gymeriadau’r sîn werin a diwyllianol Cymraeg sydd yn byw yn yr ardal. Serch hynny, rwy’n falch i ddweud bod teimlad o hapusrwydd yn dod i’r wyneb hefyd am yr atgofion a wnaed yn Llanrwst, er gwaethaf – ac efallai oherwydd – y brwydrau mewnol roedd yn rhaid eu hwynebu’n onest. Ymlaen i Dregaron 2020!




Problemau iechyd meddwl yn y gymuned LHDTC+ : Ai cyd-ddigwyddiad yw hyn? – Elinor Rees

Elinor yn mwynhau yn Pride Caerdydd

Hoffwn gychwyn y blog yma gan gydnabod fod amryw o bobl LHDTC+ yn bodoli.  Bydd rhai yn uniaethu yn LHDTC+ yn falch ac yn agored ac wedi am sbel.  Bydd rhai sydd yn cwestiynu, a rhai sydd ar fin dweud wrth eraill.  Fydd rhai byth yn gallu dweud eu bod yn LHDTC+ yn agored oherwydd eu sefyllfaoedd personol. All rhai ohonom ni wybod ein bod ni yn LHDTC+ ym 5 mlwydd oed a rhai ym 50 mlwydd oed ac mae’r ddau yn ddilys. Mi fydd rhai yn dewis hongian baner Pride allan o’u ffenestri, a bydd rhai yn cadw eu Pride yn eu calonnau am byth. Mae’r gymuned yn amrywio o hyd ac mae cynrychioli pob person a grŵp yn holl bwysig.  Mae gan bobl wahanol, frwydrau gwahanol wrth iddyn nhw ddilyn eu bywyd fel person LHDTC+, felly mae rhannu ein straeon a materion yn galluogi ni i gefnogi ein gilydd.

Ers i mi ddweud wrth fy nheulu yn 2017 fy mod i mewn perthynas â menyw a hwyrach yn uniaethu fel Menyw hoyw, rydw i wedi cwrdd â sawl person sydd yn LHDTC+.  Wnes i sylwi ar duedd yn y gymuned dwi mor falch i fod yn rhan ohono bron yn syth.  Mae llawer ohonom ni yn dioddef o broblemau iechyd meddwl, fy hun yn gynwysedig.  A cyd-ddigwyddiad yw hyn neu ydi’n broblem ddifrifol sydd yn bodoli yn y gymuned? Es i fel millenial llwyr i’r we am atebion.

Mae sawl testun yn cefnogi fod problemau iechyd yn y gymuned LHDTC+ ddim yn gyd-ddigwyddiad.  Yn ôl un testun, mae aelodau o’r gymuned LHDTC+ yn fwy tebygol o brofi ystod o gyflyrau problemau iechyd meddwl fel iselder, meddyliau hunanladdol, hunan-niweidio a chamddefnyddio alcohol a chyffuriau[1].  Nododd Stonewall fod hanner o bobl LHDT+ wedi dioddef o iselder yn y flwyddyn diweddaf[2].  Yn debyg, nododd Rethink fod pobl LHDT+ at fwy o risg o ymddygiad hunanladdiol neu hunan-niweidiol na phobl sydd ddim yn LHDT+[3].  Nodon nhw fod dynion hoyw a deurywiol yn bedwar gwaith mwy tebygol o wneud ymgais hunanladdiad ar hyd eu bywydau na’r gweddill o’r boblogaeth[4].

Mewn arolwg yn 2017, mi ddwedodd 68.5% o bobl a chafodd eu gwahaniaethu am eu rhywioldeb neu eu hunaniaeth rhywedd bod hyn wedi effeithio eu lles seicolegol[5]. Mae 83% o bobl drawsrywiol wedi cael eu cam-drin yn eiriol a 60% wedi cael profiad bygythiol.  Mae 35% wedi cael ymosod arno yn gorfforol, 48% wedi ceisio hunanladdiad ym Mhrydain a 55% wedi cael diagnosis o iselder[6].  Nid ydw i’n ddoctor neu yn gymdeithasegydd, ond allai ddeall pam mae’r ystadegau yma’n bodoli.  Mae sut rydym yn cael ein trin gan eraill yn effeithio ni’n fawr.  Nid ydym yn gallu gwneud pethau cyffredin heb sylwadau, pethau tydi pobl byth yn gweld fel peth breintiedig i’w wneud.  Mae hyn yn rhoi straen fawr arnom ni.  Yn ychwanegol, rydym yn aml yn cael ein gweld fel dinasyddion ail-ddosbarth, mae rhai yn y cyfryngau cyhoeddus fel Piers Morgan dal yn dadlau dros ba mor ddilys ydyn ni fel fyse ni’n bwnc mewn arholiad lefel A. Sut all pobl dadlau am ein hunaniaeth ni pryd mae’r peth yn meddwl dim iddyn nhw? Mae’n glir i mi fod y rhagfarn rydyn ni’n gwynebu yn effeithio ansawdd ein bywydau.  Mae’n cael ei weld yn yr ystadegau ac wrth i mi drafod ag eraill a gwybod am brofiad fy hun.  Er mi fydd ymchwil gwyddonol yn gallu helpu ni i ddeall mwy am pam mae pobl LHDTC+ yn dioddef gyda’u iechyd meddwl, credaf yn gryf nad ydi’r ystadegau yma yn gyd-ddigwyddiad, ond yn ganlyniad o’r profiadau creulon rydym yn profi.

Dwedodd un ffrind sydd yn LHDTC+ i mi fod angen croen trwchus arnoch chi i fod yn LHDTC+.  Cytunaf.  Nid oedd gen i’r ‘croen trwchus’ yma fel y petai pryd des i allan, a wnes i deimlo lawer o gasineb at fy hun a sensitifrwydd tuag at unrhyw sylw negatif a chafodd eu dweud am y ffaith fy mod i yn fenyw lesbiaidd a sylwadau at bobl eraill sy’n LHDTC+.  Nid ydw i’n berson gwan am hyn, ond y gwrthwyneb.  Ac nid y ffordd rydw i’n ymateb yw’r broblem, ond y ffaith fod nhw yn cael ei ddweud o gwbl.

Mae’n hawdd teimlo fel ‘rebel’ am fod yn LHDTC+ yn y gymdeithas yma ac i amsugno’r casineb mae gan rhai atom ni.  Mae yna obaith.  Mae cynghreiriaid ffantastig allan yn y byd yma sy’n wneud i mi deimlo ffydd bydd sut mae pobl yn ein trin yn gwella.  Mae yna bobl sydd yn sefyll fyny drosom ni, mewn tafarndai, mewn siopau, yn y gwaith, mewn ysgolion, ar-lein, yn eich tai ac yn y gymuned bellach – diolch i chi!  Gall geiriau un person wneud i berson arall ystyried sut mae nhw yn trin pobl LHDTC+.  Mae rhagfarn yn erbyn pobl LHDTC+ wedi digwydd am sbel fel mae’n amlwg, ac mae ein hawliau ac ein safle mewn cymdeithas wedi gwella llawer.   Er hynny, mae’r ystadegau yn profi bod rhagfarn dal yn ein erbyn ni, a bod y ffordd mae eraill yn ein trin yn gallu effeithio ni yn fawr.  Cerddwn ymlaen.

Yn 2018, wnaeth y gystadleuaeth harddwch ‘Miss Universe’ gynnwys menyw trawsrywiol am y tro cyntaf a wnaeth cyflwynydd trawsrywiol gyflwyno’r newyddion am y tro cyntaf ym Mhakistan[7].  Gwnaeth llyfr yn dathlu cyplau LHDT+ yng Nghroatia werthu eu holl gopïau yn ei lansiad.  A chafodd rhyw hoyw eu dad-droseddoli yn India[8].  Mae hyn nid yn unig yn bwynt anhygoel yn hanes ond mae hefyd yn mynd i helpu sawl person LHDTC+, gan fod poblogaeth India dros 1.3 biliwn ac yn rhoi gobaith i sawl eraill mewn gwledydd lle mae bod yn LHDTC+ yn erbyn y gyfraith.  Mi wneith hyn helpu llawer o bobl.  Mae cynrychiolaeth, cefnogaeth i’n hawliau yn holl bwysig i ni fyw bywydau gydag ansawdd da, ac mi gerddwn ni ymlaen.

Dyma sawl cyswllt allech chi gysylltu gyda fel person LHDTC+.  Ni fyddwch chi erioed ar ben eich hun, er all e deimlo fel e, mae yna bobl wastad fydd yn ein helpu.

Switchboard LHDT+: 0300 330 0630 10:00-22:00 pob dydd ag e-bost chris@switchboard.lgbt

LGBT Foundation/ Sylfaen LHDT: 0345 3 30 30 30 unrhyw awr from 10yb-10yp, Dydd Llun i Ddydd Gwener

Llinell Gymorth Cenedlaethol Traws 24: 08443583204 / 07527524034

Llinell Gymorth LHDT Cymru: 0800 980 4021 Dydd Llun rhwng 7yp-9yp

Hefyd allech chi ddod ar draws adnoddau ffantastig fel yr un hon ar wefan Stonewall: https://www.stonewall.org.uk/help-advice/coming-out-0


[1] https://www.mentalhealth.org.uk/statistics/mental-health-statistics-lgbt-people

[2] https://www.stonewall.org.uk/lgbt-britain-health

[3] https://www.rethink.org/advice-and-information/living-with-mental-illness/wellbeing-physical-health/lgbtplus-mental-health/

[4] https://www.rethink.org/advice-and-information/living-with-mental-illness/wellbeing-physical-health/lgbtplus-mental-health/

[5] https://www.americanprogress.org/issues/lgbt/news/2017/05/02/429529/widespread-discrimination-continues-shape-lgbt-peoples-lives-subtle-significant-ways/

[6] https://www.stonewall.org.uk/sites/default/files/trans_stats.pdf

[7] https://www.pinknews.co.uk/2018/12/25/landmark-lgbt-history-2018/

[8] https://www.pinknews.co.uk/2018/12/25/landmark-lgbt-history-2018/




Fydd genai byth gorff dwi’n hapus gyda, dwi’n gwybod hynny bellach! – Dylan Cernyw

Mae ’na adegau mewn bywyd lle da chi’n eistedd ’nol a meddwl, ‘Be ddiawl dwi ’di g’neud i’n hun?’. Ar drothwy penblwydd arall mae’r flwyddyn yma wedi gwneud i fi feddwl lot am fy hun, fy nghorff a sut dwi am dreulio gweddill fy mywyd.

Dwi’n cofio lle gychwynodd hyn i gyd – Tachwedd 1992, gweld fy hun ar yr hen deli bocs’na a meddwl, ‘Be ddiawl oedd hwna?’ –  Hogyn 22 oed, dros bwysau, ac yn ddi-siap, ddim yn hapus gyda’n hun o gwbl ac hefyd yn trio cuddio rhywioldeb. Mae’n siwr ei fod yn mynd ‘nol cyn hynny – yr ysgol efallai, ond dyna’r adeg dwi’n cofio pethau yn newid. Byth ers hynny dwi wedi bod yn paffio mhwysau, fy nheimladau ac fy nghorff.

Oni yn hogyn ysgol o Gyffordd Llandudno, Conwy, yn chwarae’r delyn a ddim yn hoffi ymarfer corff, ac ar dop hyn yn trio cuddio fy rhywioldeb. Oni’n hoffi bwyd, yfed lot o “Coke” a gwneud dim ymarfer corff.  Yr unig beth agos at fynd i’r gym oedd cario’r delyn fewn ag allan o’r car! (a’r un peth ydi hi rwan yn anffodus).

Dyna lle gychwynnodd hyn i gyd –  angen colli pwysau unrhyw ffordd posib i drio edrych a theimlo’n well! Felly peidio bwyta o gwbl, methu prydau bwyd neu stwffio’n hun yn wirion heb i neb wybod, a gwneud unrhyw esgus i fynd i’r tŷ bach ar ôl bwyd i fod yn sâl – oni wedi dod yn dipyn o ‘pro’ ar hyn.  Yna ddaru Mam ffeindio allan, dyna oedd yr ergyd fwyaf. Gorfod mynd i weld y meddyg a siarad ayyb, ddaru hyn fynd ymlaen am flynyddoedd.  Ar fy ngwaethaf oni yn Ysbyty Gwynedd ar drip ac yn teimlo’n ‘shit’ am yr hyn oeddwn i yn ei wneud, smalio  ’mod i methu bwyta a nhw’n rhoid fi ar drip i ’mwydo, ond y gwir ydi oni wedi gwneud fy hun yn sâl oherwydd sut oni yn teimlo am fy hun. Ddaru fi wella ychydig wedyn, hyd nes i rhywbeth arall ddigwydd, dyna oedd y triggers medde nhw, colli rhywun agos, teulu, neu ddigwyddiad, a ddaru hyn fynd a fi nol i’r gwaelodion…

Ddaru fi weld cwnselydd ac roedd hyn yn anodd, mynd i weld rhywun ‘random’ a siarad am dy deimladau ac ati, ac ar dop hyn i gyd ddaru fi ‘ddod allan’ yn 29 oed. Oni ar goll yn feddyliol, gorfforol ac mewn bywyd, ac ofn gadael ’nheulu a ffrindiau lawr. Ddaru fi weld Nyrs arbenigol Bulimia ac Anorexia – dwi’m yn cofio ei henw ond cofio gweld hi mewn rhagbrawf Cerdd Dant Eisteddfod yr Urdd Caerdydd 2009 (o bob man), ddaru hi ddod ataf fi a gofyn sut oni, dynes arbennig.  Mi fuase’n braf ei gweld eto!! Ond mae ’na uffar o waiting lists… ond stori arall ’di hynny!

Dwi dal i gael ‘ups & downs’ a gwybod fyddai’n brwydro hyn am byth. 2018 oedd y tro dwethaf i fi gael downer go iawn lle fyswn i’n g’neud unrhywbeth i beidio bwyta neu beidio mynd allan i gymdeithasu, just dianc i’r local lle oni’n saff o beidio gorfod bwyta a siarad bach. Oni’n gwybod oni angen help a ddaru o gymryd pythefnos i fi fagu hyder i fynd at feddyg ar ôl i un o’n ffrindiau ddeud fysa’n mynd a fi os nad oni am fynd! Dyn 47 yn crio yn y dderbynfa eisiau gweld rhywun ond neb yna i ’ngweld! Gallai weld gwyneb y dderbynydd rwan oedd yn gwybod fy hanes, ‘Come back tomorrow at 8am Dylan. I’ll be here and we’ll get it sorted!’, medde hi.

Dwi’n dod drosodd yn hapus a jolly – dwi yn berson hapus ar y cyfan ond yn shei ac ansicr ar adegau. Dwi wrth fy modd gyda ’ngwaith, perfformio a ’ngwaith cyfeilio. Dwi’n gallu cuddio tu ôl i’r delyn, ond weithiau mae’r teimladau yn hitio chi lle da chi’n teimlo’n ddi-werth, ac mae’n hawdd mynd lawr y lôn beryglus ’na o sgipio bwyd, stopio bwyta ac yfed, a dyna lle mae actio’n dod mewn!  Fydd genai byth gorff lle dwi’n hapus gyda – dwi’n gwybod hynny bellach, a dwi’n fwy agored am fy nheimladau a’r broblem bwyta a sut dwi’n teimlo yn fy hun! Does genai ddim perthynas da gyda bwyd dal i fod, ac mi fyddai’n paffio hyn am byth!  Un peth dwi wedi dod i ddeall yn araf bach ydi fod yn bwysig siarad, mae genai ffrindiau da sy’n dallt fi.

Fi ydi Fi – peidiwch â bod cywilydd o ddim byd, a siaradwch gyda’ch teulu a ffrindiau.

Dylan Cernyw


Darllen rhagor:




Adeiladu bywyd ar ôl anorecsia – Nia Owens

Mae’r broses o adfywio ar ôl anorecsia bron mor anodd â’r meddyliau. Mae pawb yn gweld chdi yn rhoi pwysau nôl ymlaen ac yn meddwl ‘grêt, mae drosodd’. Ond y gwir yw, does neb yn dod dros anorecsia nag unrhyw anhwylder bwyta. Mae’r meddyliau a’r lleisiau wastad yna.

Gweld hen luniau o dy hunan yn denau, gweld lluniau o bobl arall sydd yn denau yn naturiol a meddwl am fynd nôl, ailwaelu. Yn hollol onest, yr unig ffordd dwi heb fynd nôl eto yw bod gennai amser i fy hunan yn y gampfa, dwi nawr wedi newid fy meddwl at adeiladu cryfder a chyhyrau ond ma’ amser pryd ma’ bywyd yn mynd yn ei flaen, efallai nid oes amser i fynd i’r gampfa, neu nid yw’r gampfa ar agor… Mae’r lleisiau yn dod nôl.

Mae pawb yn rhoi’r argraff fod ennill y frwydr yn erbyn anorecsia yn hawdd.

Ond yr ateb yn iawn yw nac ydy. Mae’n cymryd pob owns o’ch gallu i wneud.

Ffrindiau yw’r peth nesaf. Ar ôl i chi ddechrau gwella, dyna pwy sydd angen fwy na dim arnoch yw’ch ffrindiau a’ch teulu. Ond y broblem go wir yw bod y rhan fwyaf o bobl oeddech chi’n meddwl oedd eich ffrindiau, wedi mynd. O chi ddim yn ffitio i mewn i’w bywyd nhw pryd oeddech chi ddim yn gallu mynd allan i yfed yn dre, neu mynd allan am ginio achos bod y lleisiau yn ormod.

Nawr mond llond llaw o ffrindiau sydd gennych chi. Mae adeiladu cyfeillgarwch yn ôl yn broses anodd, hir. Mae rhaid rhoi dy hunan mas ‘na, y lle chi ‘di bod yn osgoi am mor hir.

Mae’n cymryd beth sydd yn teimlo fel oes i ddechrau fod yn hapus eto.

Ond dwi’n addo, mae’r broses yn un hir, mae’n un anodd, ond mae’n dod.

Dim ond nawr, blwyddyn ar ôl i mi ddechrau rhoi pwysau nol ymlaen dwi’n dechrau teimlo yn hapus, dechrau joio mynd allan eto, a dechrau gwneud ffrindiau eto.

Does neb arall yn mynd i hollol deall eich problemau a’ch lleisiau ond ma’ bod yn onest ac yn agored yn helpu. Fy hobi wnaeth helpu fy i. Dewch o hyd i rywbeth allwch chi wneud hefyd, ar ben eich hun, amser i feddwl; amser i adfyfyrio a thyfu. A mi wneith y broses hir ddechrau gwella.


Darllen rhagor:




Argyfwng #iechydmeddwl y Gymraeg – Wyn Williams

Cyhoeddwyd yr erthygl hon yn wreiddiol yn Y Cymro ar-lein ar Fai 5ed 2019.


Mae Wythnos Ymwybyddiaeth Iechyd Meddwl 2019  yn dechrau wythnos nesaf yn anlwcus i rai – gan gynnwys y triskaidekaphobics yn ein mysg – ar 13eg o Fai. 

Dyna’r fath o agwedd a gymrais i o’n system addysg o ran iechyd meddwl – bod hi’n afiechyd, ac fel pob afiechyd, gwell chwerthin amdano na chymryd o ddifri achos…wel be chi’n mynd i wneud, atal pob afiechyd? Gwell chwerthin ar ben gwely angau…

Wrth gwrs, y gwahaniaeth mawr rhwng – dwedwch chi – cancr ac iechyd meddwl, yw bod yna llawer yn fwy y gall dioddefwr iechyd meddwl ei wneud o ran ymateb iddo. Dyna un o’r rhesymau mae’r Cymro yn falch iawn i roi llwyfan i’r myfyriwr Joedi Grabham ar ein gwefan ac yn ein papur newydd misol oherwydd ceir yno camau ymarferol i ddefnyddio ymarfer corff i godi eich hwyliau.

Gallen i nodi hefyd nad ydw i yn bersonol yn gefnogwr mawr o’r cysyniad bod yna ddyletswydd bersonol ar bob dioddefwr/aig cancr i gymryd y cyfrifoldeb o aros yn bositif wrth wynebu angau eu hunain – gan fod hynny yn rhoi eitha’ tipyn o gyfrifoldeb ar y claf ac oddi ar ein Gwasanaeth Iechyd Genedlaethol – ond efallai taw dadl arall yw honno.

Y MWG DRWG?

“That’s all in your imagination” neu’r tebyg oedd yr adborth ges i ar lafar gan ‘adran’ Adnoddau Dynol cwmni eitha’ llewyrchus yn Llundain pan gefais i wythnos o’r gwaith er mwyn ymdopi gyda theimladau cryf o iselder yn dilyn marwolaeth yn ein teulu yn ystod gaeaf 2001. Nid gwefan newydd sbon Y Cymro yw’r man i fynd i fanylion fan hyn, ond y pwynt dw i am godi heddiw ar y Sul yw bod yna gwestiwn go iawn ynglŷn â’n hagwedd at iechyd meddwl sydd yn parhau hyd heddiw (ac felly na fuaswn i yn bersonol yn rhoi gormod o fai ar yr unigolyn hen ffasiwn yna ar ddechrau’r ganrif hon.)

YSTADEGAU DRWG?

Ry ni’n clywed tro ar ôl tro bod 1 ym mhob 4 pedwar ohonom yn dioddef o afiechyd meddwl ar unrhyw bryd… ond dw i’n dechrau amau nid y gwirionedd yn hyn, ond yn hytrach pwrpas yr ymadrodd yna. Yn fy achos i, roedd y doctor es i siarad efo pan oeddwn i ‘dan y meddyg’ (ymadrodd Cymraeg ond anffodus braidd o bosib!) wedi cadarnhau mai od iawn buasai’r dyn na fuasai’n dioddef iselder yn dilyn profedigaeth o’r fath. Felly, yn debyg i’r meddyliwr arall nodedig hwnnw Jim Carrey dwi’n gweld bod angen inni ail-ystyried ein diffiniad o iechyd meddwl, ac wynebu’r her y bydd pawb yn y byd i gyd yn grwn yn wynebu iselder ar ryw adeg. Ie, dyna ni, gwell cyfaddef yn awr y bydd pob un ohonom ni yn teimlo pyliau o iselder yn ystod ein bywydau hir. Ac mae hynny tipyn yn fwy na chwarter poblogaeth Cymru!

AR GOLL

I ddychwelyd i fy thema agoriadol, yn fy marn i mae yna ddyletswydd fawr ar y system addysg i wella ymwybyddiaeth ein plant o’u hunaniaeth feddyliol yn ogystal â chenedlaethol, ac er na ges i’r profiad capel cyflawn pan yn grwt, dw i yn credu bod sicrwydd a ffydd Cristnogaeth (yn arbennig yn yr emynau) wedi cynnig rhywfaint o ysbrydoliaeth imi wrth brifio; ac felly dwi yn poeni braidd y bydd yna dwll yn ein cwricwlwm wrth i’r gymdeithas newid – ac er dw i o blaid trin pob ffydd yn gydradd, mae dal i fod angen ar blant negeseuon positif a dyna pam mae dysgu bouncebackability (dwi’n croesawu unrhyw fathiadau cyfoes!) yn mynd i fod mor bwysig i Gymru a Chymry’r ganrif hon yn ein gwacter crefyddol posib.

I gynnig bach o gyd-destun i chi, dw i wedi rhannu dosbarth efo 3 [ tri ] dyn ifanc sydd wedi dewis dod â’u bywydau i ben am wahanol resymau. Felly yn fy nhyb i, oes mae yna argyfwng iechyd meddwl ymysg dynion yng Nghymru, a gwir i Dduw dw i ddim am fod fy mab i yn mynd i fod yn ystadegyn trist dim namyn fwy nad ydw i am i fy merch i ddioddef unrhyw anhawster yn ystod ei bywyd hi. Cymry, ni mewn picl.

Mae ein plant ar goll y tu ôl i sgriniau electroneg, mae ein systemau addysg ac iechyd ar goll, mae ein dynion a merched ifanc ar goll… felly pa gamau ymarferol gallwn ni eu cymryd er mwyn adfer y sefyllfa?

Llun o www.instagram.com/dailingual

…es i siop lyfrau Waterstones Caerdydd ddoe sydd efo dewis go-lew o lyfrau Cymraeg, gweler y llun i’r chwith, ond dewis gwell fyth o lyfrau ‘self help’ yn yr iaith fain – ble mae rheiny yn y Gymraeg gwedwch?

1. DARLLEN YN Y GYMRAEG!

Bu yna poster ar wal ystafell ddosbarth S4 ym Mhenweddig – a oedd yn rhan bwysig o deyrnas Mrs Jones a roddodd y ‘D’ yn Cofiwch Dryweryn yn ystod y cyfnod hwnnw – yn datgan bod modd i bawb i golli eu hunain mewn llyfr, a phan gewn ni ddewis gwell o lyfrau hunan-help bydd yna gamau ymarferol pellach yno; ond yn y cyfamser, ymgollwch mewn Llyfr Y Flwyddyn neu’r tebyg. Cam un yw hynny, wrth gwrs. Prynwch bach o amser i leddfu eich meddwl gyda llyfr – neu bapur newydd, yn naturiol!

2. YN FEUNYDDIOL

Nes i argymell @innermammal ar fy ffrwd twitter #dieBrexitDai gynne fach gan fod yna esiampl (ac yn llythrennol, y rapiwr example oedd yn gofyn fel mae’n digwydd!) yno o gamau ymarferol hawdd i wella eich iechyd meddwl – ers dechrau’r flwyddyn – ac wedi imi eto fynychu angladd teuluol – nes addo i fy hun buasai Wyn yn ceisio datrysiadau gwahanol i de Gwyrdd a gwin Coch ambell waith eleni er mwy lleddfu’r meddwl dwyieithog yma o leiaf unwaith y diwrnod; ac yn wir yn ddigon tebyg i weddïo, os wnewch chi glirio eich meddwl tair gwaith y diwrnod gyda gobeithion da ac yn y blaen, mae’r cymylau duon a’r ci du ei hun yn pylu rhywfaint dros amser.

Mae’r golofn hon er cof am Sam, Cynfab a Terry. Gweddïwch – neu feddyliwch yn feddylgar – amdanyn nhw a’u teuluoedd heno.

Wyn Williams

[Darllen yr erthygl lawn : Y Cymro]




Yoga, Therapi a Siarad – Tara Bethan

(Hawlfraint y llun: Geraint Todd Photography)

Do’n i ddim wedi bwriadu defnyddio y gohebydd a’r bonheddwr, Dewi Llwyd fel Mental Help Therapist rhyw fore Sadwrn yn fy lolfa yn Grangetown nôl ym mis Tachwedd 😬  ond diolch i’w sgiliau holi heb ei ail, ei glust astud, cefnogol, a’r ffaith bod Mam a fi wedi hitio’r karaoke a’r gwin coch ychydig yn rhy galed y noson gynt, dyna a fu.

1 – DWI MOR FALCH!

2 – DIOLCH MR LLWYD 😍  Ma’r cwpwrdd fancy dress yn barod amdana chi 😉

3 – PAM BOD TRAFOD IECHYD MEDDWL DAL YN TABŴ??

Sgwrs “Penblwydd” oedd yr achlysur a’r cwestiwn cyntaf oedd “Hoff Benblwydd?”. Es i ‘mlaen i sôn am fy mhrofiad allan yn India yn troi yn 33 tra yn gwneud cwrs yoga o fis yn hyfforddi i fod yn athrawes a sut oedd y cwrs wedi trawsnewid fy mywyd o le go dywyll i le lle feddylish i i’n hun “dwi’n ok”. Yna daeth y cwestiwn “Fysech chi’n deud felly eich bod wedi dioddef o iselder yn y gorffennol?”. Que therapi sesh!

Do’n i methu CREDU yr ymateb ddoth o’r sgwrs a ddarlledwyd ar fore Sul Rhagfyr y 9fed ar Radio Cymru. Cymaint o gariad, cydymdeimlad, uniaethu a’r gair “dewr” yn popio fyny dros y siop. Dewr? Ond fel ‘na dwi wastad yn siarad?? Gor-rannu os wbeth! Methu cadw dim i fi fy hun! Ond ddim yn gyhoeddus o’r blaen ella?? Doedd y cwestiwn ‘rioed wedi codi neu ro’n i’n meddwl “pwy ‘sa isho clwad am fi a fy shit?”

Siarad a rhannu sydd wedi, ac sydd dal yn tynnu fy mhen i allan o’r cymylau bach tywyll ‘na sy’n ymddangos o dro i dro felly dwi WIR isho trio helpu normaleiddio’r drafodaeth.

Iselder, iechyd meddwl, anxiety, unigrwydd, emosiynau, be bynnag ydi’r pwnc, dwi’n gredwr cryf yn y dywediad “a problem shared is a problem halved.”

Y tro cyntaf ddoish i’n ymwybodol o fy iechyd meddwl oedd rhyw flwyddyn a hanner ‘rôl colli Dad. Roedd y golled yn uffernol ond ddim yn sioc. Ers o’n i’n fach iawn doedd iechyd Dad ddim yn grêt. Roedd o’n 53 pan gafodd o fi a rhwng y pêl- droed, bocsio, reslo a byw yn gyffredinol fel dyn gwyllt o’r coed (ond efo calon fel arth ❤) roedd ei gorff wedi bod drwyddi, ac ar Dachwedd y 12fed 2009, ar ôl trawiad calon, y diwedd a ddaeth 😢 .

Beth oedd yn sioc oedd bywyd ar ei newydd wedd. Ail wampio fy mherthynas gyda Mam, a trio negydu y siwrne o “wella” gyda hi er bod y ddwy ohonom efo syniadau hollol wahanol o sut i ddelio gyda’r daith. Mae galar WIR yn effeithio pobl mewn ffyrdd gwahanol.

O edrych ‘nôl, fel unig blentyn a’r cynta’ o fy gang o ffrindiau i golli rhiant, ro’n i’n unig ac ar goll.

Yn dod o deulu lle doedd NEB yn trafod eu teimladau, Duw a ŵyr sut ydw i wedi troi allan i fod yn gymaint o over sharer! Methu help. A dwi’n teimlo bob dim i’r byw. Gesh i’r enw “The Giant Clitoris” unwaith gan fy ffrind gorjys a hileriys, y berfformwraig (a’r Parchedig) Carys Eleri. Dyna pa mor sensitif ydw i!

Dros y blynyddoedd dwi wedi dysgu technegau a sgiliau i reoli’r tueddiadau diolch i yoga, meditation a therapi (proffesiynol ynghyd â’r sesh Dewi Llwyd).

“Overwhelmed” ydi’r unig air all ddisgrifio sut o’n i’n teimlo ‘nôl yn 2011 yn fuan ar ôl cwblhau saethu a chynhyrchu’r rhaglen ORIG.

Roedd hi’n rollercoaster o ddarganfod gymaint am fywyd Dad gan ei gyd-weithwyr a’i gymdogion, boddi mewn atgofion, ail-fyw ei angladd droeon tra’n dewis a dethol clipiau ohoni i’r rhaglen a dim amser na guide book ar gyfer sut i ddelio hefo’r galar. Ro’n i’n amrwd, exhausted a candryll. Do’n i ddim yn hwyl i fod o fy nghwmpas. So ar ôl dipyn o berswâd, off a fi at y Doctor.

Iselder a nervous exhausion oedd y diagnosis a’r trac mwyaf prydlon oedd antidepressants a gweld sut oedd rheini yn siwtio, ond doedd hyn ddim yn teimlo’n iawn i mi. Roedd y syniad o handio fy meddwl drosodd i dablet yn fy nychryn. Councelling oedd yr opsiwn arall meddai’r doctor, ond roedd y rhestr aros ar yr NHS yn hiiiir.

Felly esh i ar lein i chwilio am therapist breifat. Fyddai’n fythol ddiolchgar bod fy sefyllfa wedi gwneud hyn yn bosib.

Nid yn unig ges i gymorth ar sut i ddelio gyda’r galar a sut i helpu fy hun yn fy sefyllfa ar y pryd, ond fe gododd llwythi o issues eraill oedd wedi bod yn sdyc ynddai ers blynyddoedd. Effaith cael fy mwlio yn yr ysgol, fy mherthynas gyda fy nghorff a bwyd, fy nhueddiad i drio plesho drwy’r amser, gor-feddwl a gorbryder yn enwedig yn fy ngyrfa, effeithiau bod yn blentyn yn tyfu fyny mewn byd llawn oedolion a’r hen ffefryn dwi bellach yn deall sydd yn drafferth i GYMAINT ohono ni…byth teimlo yn “ddigon.’ 😫

Ges i addysg gwbl newydd gan fy therapist, Karen (ma Karen yn LUSH) am y ffordd ma’r meddwl yn ymateb i bethau o ganlyniad i brofiadau o’n gorffennol ni. A thrwy adnabod ein tueddiadau neu ein triggers mae modd i ni gymryd cyfrifoldeb dros ein meddwl a rheoli’r ffordd ‘da ni’n ymateb. MIND BLOWN.

Er bod yr ergyd o golli Dad wedi bod yn siwrne anodd ac afiach ar adegau, o leiaf roedd yna “reswm” pam o’n i’n stryglo. Beth a ddaeth yn y blynyddoedd i ddilyn oedd cyfnodau o deimlo’n “isel” a “tywyll” am ddim rheswm. Roedd hwn bron yn anoddach i’w drin ar y dechrau oherwydd os nad ydan ni’n adnabod gwraidd y broblem, sut ddiawl ma modd ei drwsho?!

Hefyd, pa hawl ‘sgen i i ddisgwyl cymorth neu glust i wrando arna i pan “does dim byd wedi digwydd”?

Ar y pryd ro’n i’n mynd i wersi yoga, yn bennaf i helpu fy nghorff rhag y poenau o ganlyniad i ballet pan yn iau. Rhywbeth corfforol oedd yoga yn fy mhen i. 9 mlynedd yn ddiweddarach, a bellach fel athrawes hatha, ashtanga, yoga beichiog a yoga mam a phlentyn dwi’n deallt yn wahanol. Mae’r Gorllewin YN RONG yn y ffordd mae’n hysbysebu yoga efo merched hot mewn leotards efo’u coesau rownd eu pennau. MAE YOGA I BAWB. Y ffordd fyswn i’n ei ddisgrifio ydi anrheg bach o saib i’r corff a’r meddwl. Mae pawb yn haeddu presant bach a ma pawb yn haeddu saib. DYDYN?!

Mi ddysgais i gymaint o declynnau gwerthfawr yn ystod fy nghwrs yn India ac fe ddaeth llwyth o atgofion yn llifo nôl o fy nghyfnod gyda fy therapist 5 mlynedd ynghynt. Bron fel darnau o jig-so yn plethu at ei gilydd.

Dwi wastad wedi bod yn un i feddwl “reit…dyna ni hwnna di sortio…’mlaen a ni at y peth nesa” ond mewn gwirionedd does dim byd yn para am byth. Felly, nesh i bwcio i fynd nôl at Karen a trio priodi y ddau bwnc at ei gilydd.

Dwi’n caru deallt mwy a mwy am y meddwl a’i ffyrdd ac wedi elwa cymaint dros y blynyddoedd o ymchwil. Dwi hefyd mor falch bod cymaint mwy o gefnogaeth a gwybodaeth allan yna i ni bellach ar ffurf blogs, llyfrau, podcasts ac ati.

Dwi ymhell o fod yn “OK” drwy’r amser ond y prif beth dwi’n cofio rŵan ydi ei bod hi’n ok i beidio bod yn ok ar adegau.

Bod y teimlad ych a fi ‘na ddim yn mynd i bara am byth a bod poeni am y peth neu rhoi hard time fi fy hun ond yn mynd i waethygu’r sefyllfa. Hefyd, er bod meddyginiaeth ddim i fi, dwi’n ‘nabod gymaint o bobl sydd yn elwa’n fawr ohono. Rhannu eich problem ydi’r cam cyntaf. Gyda doctor, ffrind, cyd-weithiwr, unrhyw un.

Mae unigrwydd neu ddioddef mewn tawelwch ond yn gwneud y sefyllfa yn anoddach.

Dwi mor ddiolchgar i meddwl.org am fy ngwahodd i rannu fy mhrofiadau ‘nôl ym mis Rhagfyr llynedd a dwi mor, MOR sori am yr oedi i’w gwblhau!!

5 mis o drio tawelu’r f**cin lleisiau “dwi ddim digon da i sgwennu hwn, fydd o’n crap” sydd ar fai!!

Byddwch yn glên efo’ch hunain,

Cariad mawr,

Tara Bethan 🧡❤ 💚 🧡 💜 💙 💛





Iechyd Meddwl: Y Gwcw – Elwyn Vaughan

Efo pryder cynyddol am iechyd meddwl yn y gymuned wledig, dyma fy nghynnig ar y mater i Gyngor Powys:

TIC TOC;   TIC TOC;   TIC TOC;

Ar ôl cerdded lawr coridor hir hir, oer, efo dim enaid byw yno, mewn hen adeilad Fictorianaidd, rydych yn dod at ddrws clo, yna drws arall ac arall cyn mynd mewn i lolfa llwm efo ffenestr fawr yn gwrthgyferbynnu’r llymder efo golygfa hyfryd dros Fae Abertawe a’r môr yn disgleirio, a moethusrwydd Mumbles – ac ar y wal clywir sŵn cloc yn tipian – pob eiliad fel awr. Wedi’r cyfan mae angen amynedd wrth ceisio cael sgwrs mewn ‘Sbyty meddwl, ceisio gwneud synnwyr o’r di-synnwyr.

Yna os ewch i ‘Sbyty Glangwili, na, NID i’r prif fynedfa parchus, ond i’r adwy sy’n deud MARWDY, wedi’r cyfan dyna mae cymdeithas wedi ceisio neud, sef cuddio pethe nad yw am weld o’r golwg; mi ddowch at adeilad ac o fynd drwy’r drws clo daw dynes amlach na dim i boeri i’ch gwyneb neu un arall i fytheirio a rhythu tra eich bod yn ceisio deall, gwrando a dylanwadu ar berson ifanc.

Neu falle ewch i’r ward ger Coleg y Drindod, heibio’r hen wyrcws, heibio’r swyddfeydd moethus, ac yna i’r cornel pella un o olwg pawb a phopeth – i glywed sgrechian di-baid.

Dyma ble mae rhai o’n pobl ifanc bregus yn gorfod mynd.

Ond y cwestiwn mawr ydy, o adael y sefydliadau pa gefnogaeth sydd ar gael wedyn? Ond mae hyn yn wir hefyd ar gyfer y bobl ifanc hynny sy’n gadael gofal y Cyngor. Be sy’n digwydd wedyn? Ble maent i fynd? Beth maent am ‘neud? Ai eu gadael i rwydd hynt yntau sicrhau fod ‘na ganllaw cadarn?

Wrth i berson bregus ddychwelyd i’r gymuned mae pob math o heriau, temtasiynau, rhwystrau ac ansicrwydd – ac mae angen amynedd Job.

Ar hyn o bryd mae gangiau o Lerpwl a Canolbarth Lloegr yn meddiannu strydoedd Drenewydd, yn boddi’r ardal efo cyffuriau caled, yn cyflenwi trefydd eraill; yn gwylio allan am bobl ifanc bregus er mwyn eu hudo a’u rhwydo i’r fagl. Maent yn gwylio fferyllfeydd fel Boots a Lloyds i weld pa bobl ifanc sy’n gadael efo bagiau mawr o foddion – tystiolaeth amlwg eu bod yn fregus. Ac yna o’u bachu, yn eu tynnu mewn fel pysgodyn i’r rhwyd, fel eu bod bron yn amhosib torri’n rhydd.

Maent yn cymeryd drosto eu tai, yn Cuckooing, yn meddiannu pob dim, yn cymeryd eu cerdyn banc, yn rheoli eu bywydau. Yn wir, nes i hysbysu Gwasanaethau Cymdeithasol o fy mhryderon am un dyn ifanc ar Mai 9fed gan ddweud:

“I have a 21 old lad in Newtown has wide-ranging issues. Been experiencing psycosis for 6 weeks. Is paranoid and been with knives. In fear of his life.”

Doedd gen i ddim amheuaeth y dylai fod wedi mynd i Sbyty – er lles ei hun ac eraill.

Ar y 10fed fe ddywedwyd, a gai ddyfynnu:

“That his risk rating is reducing.”

“My health board colleagues confirmed that at present in patient treatment is not deemed necessary at this time.”

O fewn pythefnos i hynny, ac mae’r sefyllfa’n parhau, cymerwyd ei dŷ drosto gan un o’r gangiau – a daeth y gwcw i’r nyth, gan gymeryd ei gerdyn banc, rheoli ei fywyd a rhoi puteiniaid, cyffuriau a dyled enfawr iddo er mwyn ufuddhau.

Yn ddios mae ’na wersi lu o hyn.

Maent yn defnyddio pobl ifanc i redeg drostynt, i fynd o fan i fan. Yn eu danfon ar y tren ben bore i Walsall i foen cyflenwad ychwanegol o ‘crack cocaine’ neu yn eu cipio i ardaloedd trefol fel Abertawe fel bo neb yn eu hadnabod. Yn diflannu o’r tir – yn llythrennol. Ac yn lle defnyddio Audi’s a Mercedes du fel a wnaed; maent yn teithio mewn ceir wedi’u hurio er mwyn osgoi llygaid yr heddlu ac yn defnyddio pobl ifanc bregus i neud y gwaith budr.

Ac fel tae hynny ddim yn ddigon, mae perygl bellach fod cyffuriau fel Progablin yn dod i’r ardal – rhwbeth sy’n rhemp yng Ngogledd Iwerddon.

Ond mae heriau eraill yn gwynebu ein pobl ifanc hefyd.

Yn ehangach mae sialensau iechyd meddwl, unigrwydd ac ati’n her gwirioneddol yn ein cymunedau gwledig,

Mae’r gymuned amaethyddol wedi dioddef unigrwydd, poen meddwl a pwysau sylweddol yn aml a’r tristwch ydy bod un ffermwr yn lladd ei hun yn yr ynysoedd hyn pob wythnos. Ac rydym i gyd yn ymwybodol o’r cyhoeddusrwydd diweddar fu i’r cynnydd sylweddol mewn hunan niweidio yn ein ysgolion.

Ond mae ’na esiamplau o waith da yn digwydd, un ohonynt ydy elusen Small Steps sy’n cael yr un dimau o arian cyhoeddus – ond sydd mewn peryg o gau.

Ac fel y cyfeiriodd y Cynghorydd Dorrance yn y cyfarfod d’wetha – at bobl ifanc yn gadael ein gofal yn cysgu ar soffas ffrindiau – sefyllfa hollol anfoddhaol, yn amlygu yr angen i’r Adran Dai a Gwasanaethau Cymdeithasol cyd-drafod a chydweithio yn lle bod mewn silos.

Y gwir ydy mi fydd y sefyllfa yn mynd yn llawer gwaeth efo dyfodiad polisi Llywodraeth San Steffan efo Credyd Cynhwysol.

Yn anffodus, dwi eto i gael fy mherswadio fod y Cyngor yma yn darparu’r gefnogaeth briodol ac addas i’r bobl ifanc yma. Ac felly oherwydd y cyfuniad yma o heriau i’n pobl ifanc, mae angen rhaglen o gefnogaeth, anogaeth, hwylus ac angen pecyn i gefnogi pobl ifanc 16 – 25 oed. Nid Gwasanaethau i Henoed yn unig ddylai fod ein Gwasanaethau Oedolion. Fel y dangosodd trasiedi yr ymchwiliad diweddar efo person ifanc yn cymeryd ei fywyd ar ôl gadael gofal y Cyngor ‘ma – mae gwir angen gweithredu.

Felly rydym yn galw ar y Cyngor i:

  • Gydnabod yr her, peryglon a’r pwysau ar ein pobl ifanc
  • I lunio strategaeth cefnogaeth i bobl ifanc 16 – 25 ym Mhowys yn pontio o wasanaethau cymdeithasol ieuenctid gan gynnwys:
  • Sicrhau cynllun Wellbeing / Llesiant yn ein ysgolion cynradd ac uwchradd
  • Sicrhau bod holl bobl ifanc Powys yn cael mynediad cyfartal  i wasanaethau tai a gofal o safon, gan eithrio rhai dan 25 sy’n gadael gofal rhag talu Treth Cyngor
  • Cydweithio efo Gwasanaethau Ieuenctid i godi ymwybyddiaeth am unigrwydd yn ein cymunedau, materion iechyd meddwl, rhywioldeb a chyffuriau, alcoholiaeth
  • I gydnabod gwaith elusennau lleol a’r trydydd sector, a chydweithio efo hwy i sicrhau cynaladwyedd y gwasanaethau cefnogaeth i’r dyfodol
  • Cydweithio efo Shelter Cymru i hybu buddiannau ac hawliau tai
  • Cydweithio efo Cais
  • Datblygu cyfleon profiad gwaith o ansawdd
  • Gwyntyllu datblygu defnydd un o fan-ddaliadau’r Cyngor i ddarparu profiad i bobl ifanc Powys i ddysgu am garddwriaeth a’r awyr agored gan ehangu mynediad i gefn gwlad.

Felly, gyfeillion, tro nesa da chi adre yn ymlacio ar ôl diwrnod blinedig, efo gwydrad o win neu gwrw, efo sŵn y cloc ar silff pen tan – meddyliwch am y rhai bregus hynny ble mae pob eiliad yn teimlo fel awr.

Tic toc; Tic toc.

Elwyn Vaughan




Effaith dechrau’r brifysgol ar bobl ifanc gyda phroblemau iechyd meddwl: fy stori i

Yn dechrau yn y brifysgol, o’n i’n ferch 18 oed, yn syth allan o’r chweched dosbarth ac yn edrych ymlaen i ddechrau bywyd newydd, mewn dinas newydd a gyda phobl newydd.

O’n i’n llawn addewidion. “Hwn fydd dy wneud di”, “Bydd bywyd Prifysgol y tair blynedd orau o’ch bywyd”, “Byddwch yn oedolyn annibynnol o’r diwedd – diolch byth”. O’n i’n ddigon diniwed i gredu’r addewidion hyn ac yn credu bysai mynd i brifysgol yn allwedd i droi fy hunan mewn i berson hollol newydd a gadael fi ddechrau eto – rhywbeth o’n i eisiau ac angen yn daer.

Ers amser hir, o’n i wedi bod yn struglo gyda phroblemau iechyd meddwl sylweddol yn cynnwys gorbryder, iselder ac anhwylder bwyta. Roedd y daith trwy ysgol a Lefel A yn anodd ac o’n i wedi treulio jyst llai na blwyddyn mewn therapi. Rhaid cyfaddef, o’n i’n neud yn dda. Ond, wrth edrych yn ôl fi’n meddwl efallai o’n i wedi perswadio fy hun o’n i’n well na’r realiti, a bod y dechrau newydd wedi golygu bydd dim angen cael therapi o gwbl.

Wedi’r cyfan, o’n i nawr yn ‘oedolyn annibynnol a dydi oedolyn annibynnol ddim angen therapi’, dywedais i fy hunan.

Fodd bynnag, yn fuan ar ôl dechrau’r cwrs o’n i wedi sylweddoli nad oedd pethau mor syml â hynny. Yn gyfrifol am gynllunio a chreu fy mhrydau bwyd fy hun ar ôl treulio y blynyddoedd ddiweddaf o dan oruchwyliaeth ac weithiau cael fy ngorfodi i fwyta, o’n i’n teimlo’n rhydd a gyda’r rhyddid daeth restriction. Mewn amser byr, o’n i wedi hollol ail-waelu yn fy anhwylder bwyta ac oedd fy ngorbryder ac iselder yn waeth nag erioed. Ond, am ryw rheswm, y tro hwn do’n i ddim yn teimlo bod modd i mi siarad allan. Pam? Achos y gred o’n i’n annibynnol, o’n i’n oedolyn sy’n dechrau bywyd newydd. O’n i wedi gadael fy hen system gymorth y tu ôl ac wedi symud ymlaen. Roedd y syniad o ofyn am help yn llawn siom ac wedi gwneud imi deimlo do’n i ddim yn ‘gwneud bywyd prifysgol yn y ffordd gywir’ – y ffordd y dylwn i neud e.

Cyn hir o’n i wedi cyrraedd y pwynt lle doedd dim ‘da fi y gallu i wneud pethau bob dydd ac wedi colli’r gallu i guddio pa mor sâl o’n i. Yn ffodus fi’n perthyn i adran fach yn y brifysgol lle mae’r staff mor gefnogol a thrwy gydol fy amser yn y brifysgol wedi gwneud unrhyw beth yn eu grym i fy helpu yn academaidd ond hefyd i fy nghalonogi a chefnogi. Dw i hefyd wedi ffurfio rhai o’r cyfeillgarwch gorau gyda phobl sydd ddim yn unig wedi rhoi’r atgofion gorau imi ond sydd hefyd, weithiau wedi achub bywyd fi.

Pe bawn i wedi gwrando ar y llais bach yn fy mhen ac wedi peidio dweud dim byd oherwydd yr ofn cael fy meirniadu neu ddim yn ymddangos yn ddigon annibynnol, os na fyswn i wedi siarad allan ac wedi gofyn am help, er gwaethaf fy nghywilydd fyddwn i ddim erioed wedi dod o hyd i’r gefnogaeth honno ac i fod yn hollol onest, dydw i ddim yn gwybod sut byddwn i bron wedi gorffen tair mlynedd yn y brifysgol.

Y dyddiau hyn mae ‘na ormod o bwysau yn cael ei roi ar bobl ifanc i dyfu fyny ac edrych ar ôl eu hunain, yn enwedig wrth wneud y trosglwyddad i’r brifysgol, sy’n gallu, fel yn fy achos, i annog pobl i gadw’n dawel am eu phroblemau ar adeg pan mae llawer o bobl ifanc yn teimlo eu bod angen y cymorth mwyaf. Does dim ots ym mha sefyllfa neu beth ydych chi’n meddwl dylech chi fod yn gwneud, gwrandewch ar eich corff a’ch meddwl. Os ydych chi’n teimlo fel bod chi angen help plîs gofynnwch, gallai hynny achub eich bywyd.

Mae’n iawn i siarad allan ac mae’n iawn os dydych chi ddim yn iawn.





Mewn breuddwyd: Sut beth yw byw gyda Dadwireddu? – Manon Elin

Mae syniad cyffredinol bod ymwybyddiaeth a dealltwriaeth am faterion iechyd meddwl yn gwella, sydd yn wir i ryw raddau, ond dim ond gyda chyflyrau cyffredin fel iselder a gorbryder.

Mae’r diffyg ymwybyddiaeth a dealltwriaeth ynghylch Dadwireddu, nid yn unig ymhlith y boblogaeth gyffredinol, ond hyd yn oed ymhlith gweithwyr iechyd, dal i fod yn broblem fawr. Anaml iawn fydd ymgyrchoedd i ‘godi ymwybyddiaeth’ am iechyd meddwl yn rhoi sylw i’r cyflyrau hynny sydd wir angen codi ymwybyddiaeth ohonynt.

Dwi wedi cyfeirio at fy mhrofiadau â dadwireddu yn fras mewn blogiau eraill, ond roeddwn i eisiau ysgrifennu blog penodol amdano, er mwyn i bobl eraill ddeall, ond hefyd er mwyn i mi geisio ei ddeall yn well fy hun. Mae ysgrifennu wir yn help i wneud synnwyr o bopeth!

Yn y blog yma byddai’n trafod: sut mae dadwireddu’n teimlo, y pethau sy’n gallu ei waethygu, sut mae’n effeithio arna’ i o ddydd i ddydd, a rhai pethau sy’n gallu helpu.

Mae dadwireddu yn gwneud i mi deimlo…

  • yn afreal, fel petawn i mewn breuddwyd, ond yn methu deffro;
  • ar goll gan fod popeth yn teimlo’n anghyfarwydd;
  • yn bell oddi wrth bopeth o’m hamgylch;
  • fel ‘mod i ar fin llewygu neu golli rheolaeth;
  • yn gaeth yn fy nghorff, ac weithiau ma ‘nwylo i’n edrych yn bell ac yn teimlo nad yw nhw’n rhan ohona i;
  • fel bod fy meddwl ar wahân i ‘nghorff;
  • fod pobl yn ymddangos yn bell ac yn anghyfarwydd;
  • wedi datgysylltu oddi wrth fy nghorff a’r byd o’m cwmpas;
  • fel bod pawb a phopeth yn ymddangos yn ddieithr ac yn afreal;
  • fel petawn i’n gwylio popeth yn digwydd o’m cwmpas, ac nad ydw i yno mewn gwirionedd.

Ma’n anodd iawn i’w ddisgrifio gan ei fod yn swnio’n rhywbeth mor rhyfedd. Wrth siarad am orbryder, mae gan bobl ryw fath o syniad am beth chi’n siarad i ryw raddau, gan fod pawb yn profi pryder fel emosiwn (nid bod gorbryder yn ddim byd tebyg i boeni arferol, ond mae ‘na gysylltiad a thebygrwydd). Does dim emosiwn tebyg i ddadwireddu ac felly does dim byd diriaethol i’w gymharu gyda.

Mae’r diffyg ymwybyddiaeth a dealltwriaeth ynghylch y cyflwr mor rhwystredig, ac yn gwneud ceisio cael cymorth gymaint anoddach.

(Llun: Flickr)

Am flynyddoedd, drwy gydol fy arddegau, roeddwn i’n credu mai fi oedd yr unig un yn y byd oedd yn profi’r teimladau hyn o deimlo’n ‘afreal’. Doedd gen i ddim ymwybyddiaeth o beth oedd salwch meddwl yn gyffredinol, heb sôn am fedru adnabod arwyddion y cyflwr anghyffredin hwn yn fy hun. Doedd gen i ddim syniad beth oedd yn digwydd – sut allen i esbonio wrth rywun arall? Doedd gen i ddim y geiriau i fynegi’r teimlad, ac mae dal yn her i’w ddisgrifio. Yr unig ffordd y gallwn ei ddisgrifio oedd ‘mod i’n “teimlo’n rhyfedd”.

Wnaeth e gymryd bron chwe blynedd i fi ddarganfod enw i’r teimlad a sylweddoli ei fod yn gysylltiedig â gorbryder a phyliau o banig. Roedd yn gymaint o ryddhad dod ar draws enw i’r teimladau hyn am y tro cyntaf, a sylweddoli ei fod yn salwch a bod pobl eraill yn teimlo’r un peth.

Dyna pam dwi mor awyddus i godi ymwybyddiaeth o’r cyflwr. Dwi’n gwybod pa mor anodd ac unig yw dioddef o’r salwch yma heb syniad beth yw e. Dwi’n grediniol y byddai fy arddegau wedi bod gymaint haws petawn i wedi deall mai salwch oedd e, a bod pobl eraill yn profi’r un peth.

Dwi wedi gweld nifer fawr o feddygon a gweithwyr iechyd meddwl ar hyd y blynyddoedd, a dwi ddim yn teimlo bod yr un ohonyn nhw wir yn deall dadwireddu. Dydyn nhw’n sicr ddim yn sylweddoli pa mor frawychus yw e. Mae e mor rhwystredig gorfod addysgu gweithwyr iechyd amdano, pan dwi eisiau atebion fy hun.

Mae ymgyrchoedd am iechyd meddwl yn gyffredinol yn rhoi pwyslais ar ‘ofyn am gymorth’. Ond beth chi’n neud pan chi o’r diwedd yn gofyn am gymorth, ond nad yw’r gweithwyr iechyd yn gwybod sut i helpu? Mae’n rhwystr ychwanegol a diangen.

Dwi ddim yn meindio esbonio’r cyflwr wrth bobl eraill yn gyffredinol; rwy’n falch o allu addysgu eraill a chodi ymwybyddiaeth amdano, ond byddwn i yn disgwyl gallu cael rhai atebion gan weithwyr iechyd, neu eu bod nhw o leiaf yn gyfarwydd â’r cyflwr.

Dwi yn gweld pethau’n dechrau gwella wrth bod mwy o bobl yn rhannu eu profiadau ohono, mewn blogiau ac ar Twitter ac ati, a gydag enwogion fel Dodie a Matt Haig yn siarad amdano yn gyhoeddus, sy’n galonogol iawn. Roedd hyd yn oed trafodaeth fer arno yn San Steffan yn ddiweddar! Er hyn, prin iawn yw’r wybodaeth a chyngor arbenigol am sut i ymdopi â’r cyflwr o ddydd i ddydd.


Pethau sy’n gallu gwaethygu’r dadwireddu a theimladau o banig:

  • Torfeydd a llefydd prysur
  • Llefydd neu sefyllfaoedd heb ffordd hawdd i ‘ddianc’
  • Llefydd anghyfarwydd, dieithr a phell
  • Blinder
  • Straen
  • Alcohol
  • Caffein
  • PMS (does dim digon o sôn am gymaint mae PMS yn effeithio ar iechyd meddwl!)

Un o’r pethau sy’n cael yr effaith fwyaf ar y dadwireddu yw’r tywydd. Mae’r dadwireddu lot gwaeth pan mae’n gymylog ac yn ddiflas, a phan mae’n braf ac yn heulog mae’r dadwireddu mwy neu lai yn diflannu. Felly mae pethau lot anoddach pan ma’r tymor yn newid yn yr hydref. Mae’n swnio’n hurt, a does gen i ddim syniad pam fod y tywydd yn effeithio gymaint arno!

Weithiau, mae’n wael heb reswm na trigger, sy’n anodd oherwydd na alla i wneud dim i helpu a dwi ddim yn gwybod pa mor hir y bydd e’n parhau.


Sut mae dadwireddu yn effeithio arna’ i o ddydd i ddydd…

(Llun: themighty.com)

Dwi o hyd yn meddwl ‘Beth os fyddai’n cael pwl o banig?’, ac yn ymwybodol pa mor bell ydw i o fy ‘llefydd diogel’, ble mae’r ffordd allan a sut fydden i’n gadael petai angen – mewn siopau, darlithoedd, cyfarfodydd a phob adeilad a sefyllfa.

Mae dewis ble i eistedd mewn ystafell yn anodd; ydw i’n eistedd yn agos at y drws er mwyn teimlo’n fwy cyfforddus a gallu canolbwyntio, neu yn gwthio ac yn herio fy hun i eistedd unrhyw le, ond yn teimlo’n anxious a panicky a chynyddu’r siawns o gael pwl o banig?!

Mae’r dadwireddu yn amrywio llawer o ran pa mor wael yw e. Yn gyffredinol, mae’r teimlad yn mynd a dod yn raddol o hyd heb greu gormod o drafferth. Dyw e ddim yn rhywbeth sydd yno drwy’r amser, a galla i bellach feddwl amdano heb ei deimlo. Ond hyd yn oed pan dwi’n teimlo’n iawn, dwi o hyd yn ymwybodol ac yn poeni y gallai waethygu o fewn eiliadau.

Mae’n anrhagweladwy iawn; mae’n amrywio gymaint o ddydd i ddydd ac o awr i awr, sy’n golygu bod gwneud trefniadau yn anodd. Dwi ddim eisiau ymrwymo i wneud unrhyw beth oherwydd dwi ddim yn gwybod sut fydda’ i o un diwrnod i’r llall.

Mae’n anodd cyfleu mewn geiriau pa mor frawychus yw e pan mae ar ei waethaf. Pan oeddwn i’n cael y pyliau yn ifanc, roeddwn i’n rhewi ac yn sgrechian am help. Dyna pa mor erchyll a brawychus yw e. Erbyn hyn, galla’ i rheoli’r panig a’r dadwireddu yn llawer gwell. Mae fwyaf brawychus pan ei fod yn digwydd yn ystod y nos. Weithiau rwy’n deffro ganol nos mewn panig ac yn dissociated. Dyna’r profiad mwyaf brawychus.

Un o’r pethau gwaethaf am ddadwireddu yw’r ofn parhaus y bydd e’n gwaethygu’n sydyn. Mae’r ofn yno o hyd, bob dydd, cyn mynd mas a gwneud unrhyw beth. Alla’ i ddim cofio sut deimlad yw byw heb yr ofn o gael pwl o banig neu brofi dadwireddu. Dwi wedi colli cyfri ar sawl gwaith dwi wedi gorfod troi ‘nôl wrth fynd i rywle oherwydd bod y dadwireddu a’r panig yn rhy wael. Mae’r ofn mor gryf mae’n anodd mynd mas yn gyfan gwbl weithiau. Mae’n rhy anodd a galla’ i ddim dychmygu ‘mod i’n mynd i allu ymdopi. Ond wedyn dwi’n teimlo’n euog am ildio a ‘mod i ddim yn trio’n ddigon caled i wella.


Pethau sy’n gallu helpu:

  • Darllen am brofiadau tebyg pobl eraill – mae hyn yn gymaint o gysur, ac yn help i atgoffa fy hun mai salwch yw e, a bod pobl eraill yn teimlo’r un peth.
  • Haul a thywydd braf
  • Unrhyw fath o dechnegau daearu neu distraction – gwrando ar gerddoriaeth neu bodlediadau, neu ganolbwyntio ar y pethau bychain sydd o’m cwmpas
  • Gorfodi’n hun i wneud pethau (ond dim gormod!) Gwthio ffiniau’r comfort zone, sy’n anodd gan fod ffiniau’r comfort zone yn newid yn ddyddiol.
  • Atgoffa fy hun ei fod e YN pasio yn y diwedd
  • Anadlu!

Gyda chymorth cwnsela yn ddiweddar (yn Gymraeg!), dwi’n ceisio newid y ffordd dwi’n meddwl amdano…

  • Derbyn y cyflwr, derbyn y bydd yn amrywio o ddydd i ddydd, ac mai dysgu ymdopi sydd angen ei wneud, yn hytrach nag anelu at wellhad llwyr. Roedd hyn yn anodd iawn i ddechrau. Doeddwn i ddim eisiau ei dderbyn e, na byw gyda fe, na gorfod ymdopi ag e bob dydd. Roeddwn i eisiau ateb i wella!
  • Derbyn y dadwireddu pan mae e’n wael, yn hytrach na mynd i banig a cheisio brwydro yn ei erbyn.
  • Cymryd bob dydd fel mae’n dod, a chofio nad yw un diwrnod gwael yn golygu y bydd y diwrnod nesaf hefyd yn wael.
  • Derbyn nad oes rheswm pam ei fod yn wael bob tro. Derbyn sut dwi’n teimlo ar y pryd yn hytrach na chwestiynu a cheisio dadansoddi pam ei fod yn wael.
  • Dysgu ‘mod i yn gallu ymdopi gyda fe, er mor anodd yw hynny.

Mae byw gyda dadwireddu a gorbryder yn gwneud y pethau symlaf yn anodd. Mae’n frwydr ddyddiol ac mae’n cymryd cymaint o egni, gwaith meddwl ac adrenalin i wneud unrhyw beth.

Er hyn, pan dwi yn llwyddo i wneud rhywbeth, mae’n deimlad mwy gwobrwyol a gwerthfawr, a galla i werthfawrogi’r cyfnodau o deimlo’n OK llawer mwy na phe na bawn i’n brwydro’r gorbryder a dadwireddu. Mae llwyddo i wneud rhywbeth anodd yn teimlo’n gymaint o ryddhad, yn teimlo’n liberating ac yn rhoi’r hyder i fi feddwl ‘mod i yn gallu ymdopi! Ma’r dadwireddu a gorbryder yn rhan enfawr o ‘mywyd i, ond mae yn bosib byw bywyd weddol normal, ac ar y cyfan galla i reoli’r panig a dadwireddu, yn hytrach na chael fy llethu ganddo.

Manon Elin





Gwella’r meddwl ynghyd â’r corff – Huw Marshall

Pan mae salwch yn eich taro yn annisgwyl, mae ambell beth yn dod i’r amlwg, pethau da chi erioed wedi hyd yn oed ystyried o’r blaen.

Ar yr 28ain o Chwefror o’n i’n hedfan, o’n i’n dathlu fy mhen blwydd yn hanner cant, o’n i newydd sefydlu busnes newydd ag yn gweithio ar cwpwl o brosiectau cyffrous. Mater bach oedd y llawdriniaeth oedd yn fy nisgwyl y diwrnod canlynol. Op hernia digon syml i drwsio rhwyg yn y cyhyrau dan y botwm bogail, fewn am 7:30 yn y bore, adre erbyn 4. Cwpwl o ddyddiau off cyn cynnal sesiwn ar y Gymraeg ar y dydd Mercher canlynol.

Bore Sadwrn yr ail o Fawrth, y diwrnod wedi’r llawdriniaeth, dyma fi’n deffro am 4 y bore yn teimlo’n sâl. Mewn a fi i A&E y bore hwnnw am gyngor, adre erbyn amser cinio efo moddion atal chwydu a tabledi lladd poen cryf.

Erbyn y nos Sul canlynol yn ôl a fi A&E yn teimlo’n waeth. Roedd rhywbeth o’i le….

Op sylweddol iawn i drwsio’r hun a oedd wedi methu deuddydd cynt, ffitio mesh “organic” gyda chost o £10,000, ffitio dau draen a’n rhoi ar gwrs o 3 antibiotic pwerus tu hwnt. O’n i fewn ar y ward am weddill yr wythnos. Ond o fewn diwrnod, roedd y teimlad o eisiau chwydu pob tri chwarter awr yn ôl, mwy o foddion gwrth chwydu ar ben y lladdwyr poen ar antibiotics.

Erbyn y dydd Iau o’n i’n cael profiadau seicotig, o’n i’n amlygu i’r staff fy mhryderon am fy sefyllfa seicolegol. O’n i’n amau bodolaeth yr ysbyty, o’n i’n clywed lleisiau trwy pibau’r ysbyty.

Am 2 y bore dydd Gwener, digon oedd digon. Wedi crefu gweld doctor, daeth un i fy ngweld. Rhoddwyd bibell lawr fy nhrwyn a daeth dros 6 litr o hylif o fy stumog a thu hwnt. Roedd y teimlad o salwch corfforol wedi mynd ond ddim y salwch meddyliol. Ges i brofiad “messianic”, o’n i’n gweld popeth yn glir, deall popeth, oedd ateb gena’i i pob dim. Y penwythnos yna o’n i fel person diarth. Ges i sgwrs gyda doctor ifanc (yn Gymraeg oedd yn fendith yn ei hun) am fy nghyflwr meddyliol. Ges i’r argraff bod y system yn eu paratoi i drin pobol yn gorfforol ond roedd y meddwl yn ddisgyblaeth gwahanol.

Ges i sgwrs â’r fferyllydd am yr hyn o’n i di brofi a daeth cadarnhad fod y cymysgedd o feddyginiaethau ar ben diffyg cwsg – o’n i heb cysgu mwy na dwy awr ar y tro ers dros wythnos – yn siŵr o fod wedi cyfrannu at yr hyn a brofwyd. Nath y sgwrs cadarnhau do’n i’m yn fygythiad i fy hun ag o’n iawn i fynd adre dechrau’r wythnos honno. Tra yn yr ysbyty o’n i di anghofio cymryd y tabledi o’n i’n cymryd ar gyfer gorbryder, roedd o ar fy nodiadau fel yr unig meddyginiaeth o’n i’n cymryd, ond gafodd hyn ddim ei gwestiynu na’i thrafod o gwbl. Yn dilyn y penwythnos “coll”, es i nôl ar y tabledi.

Adre a fi a llwyth o antibiotics a gorchymyn i gymryd hi’n ysgafn. Ar y dydd Sadwrn dyma fi yn y gwely am 5 yn crynu. Deffro bore Sul mewn pwll o waed oedd wedi dod o’r clwyf. Yn ôl i A&E eto. Y tro yma, plaster anferth dros y graith a gorchymyn i gymryd paracetamol. Nos Sul teimlo’n oer eto ac i’r gwely, deffro eto gyda gwaed yn dod o’r clwyf… ia, nôl i A&E, plastar arall. Erbyn dydd Mawrth roedd gwaed yn llifo o’r clwyf, yn ôl i A&E, y tro yma llawfeddyg yn fy ngweld, yn agor rhai o’r pwythi, ag allan a clot gwaed 1kg o bwysau a litr o waed. Roedd hyn wedi gadael twll 9cm o ddwfn, 10cm o hyd a 7cm o lêd. Nôl a fi mewn i’r ward.

Trwy gydol hyn ges i ddim sgwrs am fy iechyd meddwl.

O’n i fewn yn yr ysbyty am bron i wythnos arall, fy nghlwyf yn cael ei drin yn ddyddiol, cyn i fi cael dod adref a cael triniaeth dyddiol dan ofal y nyrsys cymunedol a staff y clinigau clwyfau.

Bron i ddeufis o drafferthion a triniaethau. Cyfnodau o flinder ac iselder anhygoel. Teimlo’n unig, yn ddiwerth – methu gweld diwedd i fy mhroblemau.

Mae rhannu fy mhrofiadau ar Twitter a Facebook wedi bod yn help – mae fy nghymuned o ffrindiau da a rhithiol wedi bod yn gefn.

Ond os oes un peth dwi wedi ei ddysgu o fy mhrofiadau, mae’r ochr seicolegol o salwch corfforol a’r cyfnod sy’n ei ddilyn ddim yn cael ei ystyried a’i thrafod yn ddigonol.

Dwi dal yn gwella yn gorfforol, mae’r clwyf i weld yn gwella a lleihau. Beth sydd ddim i weld yw’r niwed seicolegol mae hyn wedi ei achosi. Dwi am chwilio am gymorth proffesiynol i helpu’r broses, ond dwi wedi gorfod gwneud hyn fy hun. Dio’m yn rhan o’r “after care” mae’r clwyf corfforol yn ei dderbyn…

Huw Marshall