Pan na ddaw’r awen: ‘burnout’ ac ysgrifennu’n greadigol – Sara Louise Wheeler

Mae’r ffenomenon o ‘burnout’ yn weddol gyfarwydd i ni gyd erbyn hyn, fel rhan o drafodaethau cyffredinol am iechyd meddwl a llesiant. Yn ei ystyr ehangaf, mae’n golygu effaith negyddol straen, pryder, ac iselder ar ein gallu i weithredu neu berfformio i’n safon arferol, boed hyn yn y gweithle, ein hobïau, ac/ neu ein rôl o fewn y cartref. Mi all y ffactorau sy’n cyfrannu at ‘burnout’ deillio o gyfuniad o’r cyd-destunau yma, megis: oriau gwaith hir, cyfrifoldebau gofalu tu hwnt i’r gweithle, a ddim digon o amser hamdden er mwyn ymlacio a gwneud y pethau hynny sy’n codi’r galon. Dyma’r ystyr ‘synnwyr cyffredin’ o ‘burnout’, a’r un yr wyf innau yn tueddu o’i olygu pan rwyf yn ei thrafod. Ac fel mae Kaschka et al. (2011) yn crybwyll, mae’n debyg fod y cysyniad yma o ‘burnout’ yn deillio o weld termau a chysyniadau tebyg mewn llenyddiaeth amrywiol – o chwaraeganau (plays) Shakespeare i’r llenyddiaeth feddygol gyffredinol (o’r 1970au ymlaen).

Delwedd ‘Burnout / Hunlosg’?’ gan Sara Louise Wheeler

Fodd bynnag, nid oes, hyd yma, diffiniad swyddogol am ‘burnout’ wedi ei chytuno o fewn y byd meddygaeth; hynny yw, nid yw’n categori swyddogol o salwch o fewn y ‘Llawlyfr Ystadegol Dosbarthu 5’ (‘Diagnostic Statistical Manual V’). Mae ymchwil yn y maes yn tueddu i ganolbwyntio ar y ffenomenon o ran ei chysylltiad hefo’r byd gwaith yn unig, ac mae hyn wedi ei adlewyrchu yn yr ymdrechion diweddar i’w gynnwys fel categori meddygol. Ym Mai 2019, mi wnaeth Sefydliad Iechyd Y Byd (World Health Organization) cyhoeddi pwt ar eu gwefan yn datgan fod ‘burnout’ wedi ei chynnwys o fewn yr adolygiad o’i System Dosbarthu Ryngwladol o Afiechydon 11 (International Classification of Diseases 11). Diddorol iawn yw sylwi ei bod nhw yn pwysleisio’n benodol ei fod yn ffenomenon anheddu (occupational), a ddim yn cael ei dosbarthu fel cyflwr iechyd.

Yn bersonol, nid wyf yn cytuno a’r diffiniad yma; dwi’n credu y gall ‘burnout’ deillio o, ac effeithio ar, ein bywyd gweithiol, cymdeithasol, ac o fewn y cartref, wrth gael ei effeithio gan sawl ffactor ar yr un adeg. Fodd bynnag, da o beth fyddai cael diffiniad mewn llenyddiaeth feddygol swyddogol, er mwyn i ni gyd cael rhannu iaith a chysyniadau wrth ei hystyried. Mae hyn yn bwysig am sawl rheswm wrth gwrs, ond yn enwedig er mwyn i ni gael terminoleg mewn lle trwy gyfrwng y Gymraeg.

Wrth fynd ati i ymchwilio’r ysgrif yma, wnes i ddarganfod nad oes gennym air Cymraeg gweithredol am ‘burnout’. Nid oes gair amdano yn yr amryw eiriaduron ar-lein, felly es ati i geisio ymofyn term wedi ei fathu gan y Gwasanaeth Iechyd Gwladol (GIG/ NHS) yng Nghymru. Wrth archwilio hefo ‘Google’ ddes ar draws pamffled wedi ei gyhoeddi gan ‘Prosiect Gofalwyr Sir Fynwy’, a hynny ar wefan Bwrdd Iechyd Prifysgol Aneurin Bevan. Teitl y pamffled yn Saesneg oedd ‘Beating Burnout’. Gwasgais y botwm ‘newid iaith’ ar dop y dudalen, i weld sut yr oedd y GIG wedi cyfieithu’r gair, ond siom y ces i – ‘Curo’r Burnout’ oedd y teitl! Ac felly mae’n ymddangos fod her onomastaidd gennym: i fathu term Cymraeg am y ffenomenon yma. Ar ôl trafod ar drydar, medraf gynnig y geiriau ‘hunlosg’, ‘hunanlosg’, neu ‘hun-rhacso’, fel man cychwyn.

Wrth ymchwilio’n bellach des ar draws diffiniad seicolegol oedd yn disgrifio burnout fel cyflwr o flinder emosiynol, meddyliol, a chorfforol, sy’n deillio o fwy na gweithio oriau hir yn unig. Mae’r sinigiaeth, iselder, a syrthni, sydd yn nodweddiadol o ‘burnout’, yn tueddu o ddod i’r amlwg pan nad oes gan berson rheolaeth ar agwedd o’i gwaith, yn y gweithle neu’r cartref, neu lle mae gofyn iddynt gwblhau tasgau sydd yn tynnu’n groes i’w synnwyr o’r Hun (the Self). Mae hwn yn ddiffiniad sy’n gwneud synnwyr i mi, o ran fy mhrofiad diweddar o ‘burnout’.

Mi es trwy gyfnod annifyr o ansicrwydd, lle roeddwn yn teimlo fod fy hunaniaeth dan fygythiad, a daeth pryder mawr drosta i, wrth i mi geisio penderfynu sut i wella fy sefyllfa. Wrth i’r pryder nythu yn fy enaid, collais fy ngallu i sgwennu’n greadigol. Rwy’n sgwennu colofn lenyddol ers deng mlynedd bellach, a hefyd yn dibynnu ar fy ngallu i sgwennu’n greadigol i gynhyrchu allbwn ysgolhaig o bob math – mae hyn yn strategaeth ymdopi hefo fy nyslecsia. Felly mi roedd yn brofiad brawychus pan ni ddaeth yr awen, hidio befo faint roeddwn yn ceisio ei chodi. O ran fy ngholofn, mi wnes i beth fysa unrhyw awdur werth ei halen yn gwneud – sgwennu am y ffaith fod fy storfa greadigol yn wag!

Yn ddigon ysmala, mi rwyf wedi bod yn teimlo’n llawer iawn gwell yn ddiweddar. Daeth yr awen yn ôl i mi pob yn dipyn – gan ddechrau pan oeddwn ar y traeth, tra ar encil yn Y Stamp yn Nhŷ Newydd. Unwaith eto, wnes i fanteisio arno, gan ysgrifennu cerdd am ‘ddychwelyd’ i iechyd. Wnes i hefyd wedyn ei thrawsieithu i Saesneg a’i gyhoeddi fel Insta-gerdd hefo cefndir roeddwn wedi ei wneud fy hun (rhywbeth arall dysgais ar yr encil). Ag am gyfalafu perffaith, defnyddiais y cerddi yma mewn ysgrif am fy mhroses creadigol!

Fel rhan o fy mhroses gwella a dychwelyd i iechyd, rwyf wedi bod yn dysgu am wahanol fathau o gelf, gan hefyd canolbwyntio ar ysgrifennu’n greadigol, wrth fagu hyder unwaith eto yn fy ngallu i sgwennu’n ysgolhaig, ar ôl saib o bron i flwyddyn. Braf felly yw rhoi cynnig yma, ar geisio cyfuno’r tair gweithred, wrth ychwanegu at y pwnc o iechyd meddwl, trwy gyfrwng y Gymraeg – sy’n rhywbeth pwysig iawn i ddyfodol yr iaith a hefyd iechyd ein cymuned. Cynigaf yr ysgrif hon felly, ynghyd a cherdd, a rhyw fath o waith gweledol perthnasol, gan obeithio y byddwch yn ei fwynhau ac y bydd fy ymdrechion o fudd i rywun yn rhywle.

 

Llyfryddiaeth

American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition (DSM-5). Washington, DC: American Psychiatric Publishing.

Bwrdd Iechyd Prifysgol Aneurin Bevan. (2019). Curo’r Burnout – Prosiect Gofalwyr Sir Fynwy 2014. Cyrchwyd Rhagfyr 21, 2019, O: http://www.wales.nhs.uk/sitesplus/866/document/241229/

Kaschka, W, P., Korczak, D., & Broich, K. (2011). Burnout: a Fashionable Diagnosis. Deutsches Ärzteblatt Internationa, 108(46), 781-787. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3230825/pdf/Dtsch_Arztebl_Int-108-0781.pdf

Psychology Today. 2019. “What Does Burnout Look Like?” Cyrchwyd Rhagfyr 21, 2019 https://www.psychologytoday.com/intl/basics/burnout

Wheeler, S, L. (2019). Dychwelyd. Y Stamp: Rhifyn Tŷ Newydd. https://502ecf99-9c67-40db-a27b-565a44c0701c.filesusr.com/ugd/f43d5e_d7ff3c940c8b40969d30180c0691a54c.pdf

Wheeler, S, L. (2019). Wrth dy grefft: Trawsieithu fel rhan o’r broses greadigol. Wefan Y Stamp. Cyrchwyd o: https://www.ystamp.cymru/single-post/2019/11/13/Wrth-dy-grefft-Trawsieithu-fel-rhan-o%E2%80%99r-broses-greadigol—Sara-Louise-Wheeler

Wheeler, S, L. (2019). Wellbecoming. Retrieved November 5, 2019, Cyrchwyd o: https://www.instagram.com/serensiwenna/

Wheeler, S. L. (2018). Pan mae’r storfa greadigol yn wag. Y Clawdd. https://saralouisewheeler.wordpress.com/2018/06/12/pan-maer-storfa-greadigol-yn-wag/

World Health Organization. (2019). Burn-out an “occupational phenomenon”: International Classification of Diseases. Cyrchwyd Rhagfyr 21, 2019, o:  https://www.who.int/mental_health/evidence/burn-out/en/





Cryfhau un cam ar y tro – Nia Owens

Mae fe mor od edrych nôl dros y ddwy flynedd diwethaf. Wrth ddod tuag at ddiwedd y flwyddyn, ma’ pawb yn myfyrio ar beth mae nhw wedi gwneud, yn wael, yn dda. Eu llwyddiannau, eu methiannau. Ar y pryd roedd 2019 yn edrych fel blwyddyn wael, ond wrth edrych yn ôl ar y flwyddyn gyfan, dyw e ddim mor wael â beth o ni’n meddwl. Fi ‘ma, fi’n byw, fi’n joio a sa’ i ‘di ailwaelu. Sai wedi mynd nôl i anorecsia yn gyfan gwbl. Sai’n dweud ces i real amser hawdd a oedd pob dydd yn hawdd. Roedd diwrnodau, wythnosau ambell waith lle o ni’n wael, yn mynd nôl at dueddiadau’r cyflwr. Yn ffaelu codi nôl lan, ond wrth amser, cryfder a dyfalbarhad fe ddaeth.

Er bo’ fi’n siarad fel rhywun sydd ar drywydd gwell nag o ni dwy flynedd nol, o ni dal yn cwympo mewn i’r un sefyllfa ag o ni yn ystod y cyflwr. Ond y gwahaniaeth tro ‘ma oedd o ni’n gallu gweld fy hunan yn gwneud. Roedd e fel o ni’n edrych ar rywun arall, dim fel ‘out of body experience’ ond fel o ni’n gallu gweld yn hunan yn dechrau gwneud yr un hen bethau oedd y cyflwr yn achosi fi i wneud. Meddwl am fwyd, ofn bwyta bwyd, gweld fy hunan yn hollol wahanol, tymer gwael, gweiddi flat out. O ni’n gwybod yn syth beth oedd yn digwydd. Ond nawr, roedd genai’r cryfder i weld beth oedd yn digwydd ac i newid y sefyllfa. Gydag amser, des i allan o’r sefyllfa heb unrhyw niwed corfforol.

Dau fis yn ol, sai’n credu byddai wedi gallu gwneud ‘na ar ben fy hun. Mae’r cyfnod o wella mor araf, ac unigryw. Dwi’n nabod pobl sydd wedi dioddef a nawr yn gallu bwyta beth a faint mae nhw eisiau heb feddwl dwywaith. Ond dwi dal ffaelu. Dyw hynny ddim yn meddwl bo fi dal yn dioddef ond mae’n meddwl bod y cyflwr wedi cael effaith arnaf ac yn dal yn y cof yn rhywle. Mae’n golygu bo’ fi dal mewn rhyw ffordd yn gwella.

Amser y Nadolig sydd yn real anodd. Chocolates + cacennau ym mhob man. Nid troi nhw lawr sydd yn anodd, ond i joio yr un faint a phawb arall wrth droi nhw lawr. Gorfeddwl am yr holl sefyllfa. I fi yn bersonol, mae’r sefyllfa ar ddydd Nadolig o golli control yn rhywbeth sy’n poeni fi. S’dim gennai hollol control dros sut mae’r cinio wedi paratoi, neu beth sydd yn y cinio. A ma’ hwnna yn rhoi ofn anferth i fi. Ond, ‘mond diwrnod yw hi, ac na beth fydd yn fy ‘mhen.

Mae rhaid joio, ond mae’n anodd.

Mae rhaid gweud fi siwt cymaint fwy hapus, a fwy hyderus nag o ni ar ddechrau’r flwyddyn, ond mae sefyllfaoedd fel Nadolig dal yn rhoi ofn arnaf. Ma hyn yn hollol normal. Ma’ jyst rhaid cadw yn fy nghof faint ma’ bywyd wedi gwella ers mi wella o’r cyflwr, a dyfalbarhau dros y cyfnod. A siarad. Wedai tro ar ôl tro faint ma siarad â rhywun chi’n trusto yn helpu.

Cymrwch amser i edrych ar faint chi wedi dod dros yn y flwyddyn ddiwethaf. Efallai bydd hi wedi bod yn flwyddyn fwy llwyddiannus nag o chi’n meddwl.




Cymro Deubegwn – David Williams

Ah dyma fo, y dyn sydd yn honni fod Cymru wedi creu neu cryfhau ei chyflwr deubegynedd. Gwell iddo fo roi dipyn bach o gig ar yr esgyrn cyn i ni ddechrau ei goelio fo. IMG_1028[1]

Mi ges i fy ngeni yn y de ac wedyn symud  i’r gogledd yn dair oed. Mynychu ysgol Gymraeg ei iaith tan yn saith oed ac wedyn addysg hollol Saesneg ei iaith. Dim Cymraeg o gwbl. Roedd y storom berffaith wedi dechrau yn fy isymwybod. O un ar ddeg oed mynychu ysgol breifat, un rhyw yn unig, sef bechgyn. Methu fy arholiadau Lefel O fel roeddent ar y pryd. Felly mynd off i ddilyn gwaith a gyrfa nad oeddwn wedi ei ddewis. Yn ystod fy addysg doeddwn heb anghofio fy Nghymraeg, mi ymaelodais â Chymdeithas yr Iaith Gymraeg yn 14 oed yn Eisteddfod yr Urdd Abergele yn gwisgo lifrau’r ysgol fonedd yma yng Ngogledd Cymru.

Yn un ar hugain oed cael fy nal yn yfed a gyrru ar y Denbigh By-Pass, colli fy nhrwydded gyrru wrth reswm ac yn y pen draw, y gwaith nad oeddwn eisiau gwneud yn y lle cyntaf.

Mi roeddwn wedi dechrau yfed alcohol yn ddau ar bymtheg oed i leihau symptomau hunan gasineb ac israddoldeb oedd wedi tyfu fel chwyn yn fy arddegau.

Yn un ar hugain oed, ges i fynediad i’r North Wales Medical Centre am bythefnos dan ofalaeth Dr Dafydd Alun Jones. Y ‘nervous breakdown‘ cyntaf. Mi ges fy nhrin yn yr iaith Gymraeg ganddo fo a’i ferch Dwynwen, er taw dim ond Cymraeg ‘crwtyn’ saith oed oedd gen i. Roedd rhaid i fy nhad dalu am driniaeth yn y Gymraeg i ddadwneud sgil effeithiau addysg Saesneg Ysgol Fonedd. Roedd wedi talu yn hael am hwnna hefyd i greu plentyn a  oedd yn teimlo yn fethiant llwyr a dyn ifanc oedd ddim yn gwybod pa iaith a ddiwylliant i uniaethu ag o. Ydych chi dal gyda fi? Ydych chi’n gweld ble mae’r rhwyg yn y psyche ieithyddol wedi dechrau?

Ar ôl gwella rhywfaint, hel fy mhac, dianc o Ogledd Cymru a nôl i’r De. I geisio cuddio fy nghyflwr rhag y byd, wel rhag y Cymry beth bynnag. Orthrwm ysgol fonedd Saesneg yn yr wythnos, orthrwm capel Cymraeg ar y Sul yn gwneud Dafydd Williams yn hogyn anfodlon iawn. Mi roeddwn wedi newid fy enw i’r Gymraeg i sefyll allan, i ddangos fy mod yn Gymro.

Yn ddinas fawr, hardd ag hyll Caerdydd mi roeddwn yn gallu cuddio fy nghyflwr. Y cyflwr a ddechreuodd fel ‘Or-Sensitifrwydd’ yng ngogledd Cymru yn amlygu ei hun fel ‘Iselder Deubegynnol yn De Cymru rhyw ddeunaw mlynedd yn ddiweddarach.

Dyna drasiedi’r cyflwr, fod o’n cymryd mor hir i gael diagnosis. Dwi’n siŵr ‘dych chi wedi blino’n lan gyda’r hunangofiant erbyn hyn. Beth mae hwn yn gallu deud wrthym ni fydd yn gallu helpu ni?

Wrth gwrs fy mod i ddim gydag arbenigedd meddygol ond mae ‘Manic Depression’ wedi bod gyda ni ers amser y Groegiaid.

Taswn ni yn cynghori rhieni, faswn yn deud peidiwch â symud o gwmpas gymaint yn eich gwaith. Mae plant angen sefydlogrwydd. Peidiwch newid ysgol os nad oes rhaid ond eto os oes yna fwlio peidiwch ag oedi rhy hir cyn ymyrryd. Siaradwch gyda’ch plant yn aml am eu teimladau, am eu ffrindiau, am eu meddyliau.

Mae’r cylch wedi troi a dyma fi yn y Canolbarth bellach, yng nghanol storom perffaith Gymru deubegynol. Dwi nôl i fy enw bedydd erbyn hyn sef ‘David Williams’. Does dim rhaid newid enw i fod yn Gymro. Dwi’n edrych ar Gymru annwyl fel lle delfrydol i fagu cyflwr ddeubegynol. Dwi’n edrych thua mynyddoedd y Gogledd a dwi’n meddwl am iselder a melancholia (sef yr hen enw) a dwi’n edrych tuag at y de a Caerdydd a meddwl am y mania. Bywyd chwilfrydig, hedonistaidd y brifddinas. Mi ddaeth y ddeubegwn gyda chost felly yma yn y canolbarth dwi’n ceisio gwella, ceisio cael dipyn bach o equilibrium nol i fy mywyd. O, a dwi dal yn aelod o Gymdeithas yr iaith Gymraeg!

 




Seicosis, diagnosis ac ysbytai – Lauren Buxton

‘Beth ydi dy ddiagnosis?’ yw’r cwestiwn dwi’n ei gael amlaf. Ac mi ydwi o hyd yn troi rownd a dweud mai iselder sydd genai. Ond mae hynny yn bell o’r stori gyfan.

image0.jpegErs rhai blynyddoedd dwi’n dioddef gyda fy iechyd meddwl ac mi ydwi wedi bod mewn ag allan o’r ysbyty. Yr hiraf rwyf wedi bod mewn ysbyty oedd blwyddyn yma, roeddwn i fewn am 8 mis.

Dachi’n gwybod y llais bach ‘na mae pawb yn ei glywed yn dweud bo’ chi’m digon da? Yn beirniadu chi ar bopeth dachi yn ei wneud? Wel dyna oeddwn i’n ei glywed… bob bora dydd a nos, dweud ‘bod neb yn licio fi’ ‘gna ffafr i bawb a diflanna’. Yn y cychwyn roeddwn i’n trio ei bwsio i ffwrdd, ond y mwyaf oni’n gwneud hynny, y gwaethaf oedd o. Nes i wrando ar y llais ‘ma, a meddwl am be oeddant yn dweud, nes yn diwadd mi wnaeth y llais gymryd drosodd fy mywyd. Es i ir pwynt ble oni’n gweld perygl ym mhob dim, roeddwn yn sicr bod y bobl oedd yn trio fy helpu yn trio fy lladd i, a doeddwn i’m yn trystio neb! Roeddwn yn siwr fod pawb yn siarad amdanai tu ol i ‘nghefn.

Yn yr ysbyty roeddwn yn siwr bod y doctoriaid yn trio fy lladd, a doeddwn i cau cysgu rhag ofn. Roeddwn yn byw ar ryw 2-3 awr o gwsg y diwrnod, ac yn nodi pob symudiad oedd y staff yn ei gwneud. Roedd y paranoia wedi cymryd drosodd, ag y nodiadau roeddwn yn sgwennu, wel, swni ddim yn ei dallt nhw os fyswn yn darllen nhw allan nawr. Dwi heb sôn am y ochr seicosis gyda llawer o neb oherwydd dwi erioed wedi bod yn falch o fod wedi clywed lleisiau, dwi’n ofn dweud wrth bobl cofn imi gael fy marnu, i bobl sbio arnai mewn ffordd wahanol.  Ond gall hyn ddigwydd i rhywun, mae seicosis yn llawer fwy cyffredin na mae pobl yn meddwl. A wir ichi, does na ddim byd mwy ofnus na theimlo fel bod rhywun arall yn rheoli eich meddwl ac eich corff.

Am oes roeddwn yn meddwl mai tabledi oedd yr ateb, fysai cymryd un tabled yn fy ngwella, ond mae hynny yn bell o fod yn gywir. Peidiwch a cymryd hyn yn y ffordd anghywir, mae tabledi yn helpu i ryw raddau ond mae rhaid imi newid er mwyn iddyn nhw weithio yn iawn hefyd.

Yr esiampl dwi’n ei ddefnyddio nawr ydi person gyda clefyd siwgwr. Mae nhw’n gorfod cael insiwlin ond mae nhw hefyd yn gorfod newid eu diet i fod yn iach. Mae o ‘run peth gyda iechyd meddwl, dwi’n gorfod cymryd y tabledi, ond hefyd dwi’n gorfod newid fy ffordd o feddwl iddyn nhw weithio yn iawn. I allu trin problemau iechyd meddwl yn gywir, dwi wir yn coelio bod rhaid dod i ‘nabod eich hun yn iawn. Dros y blynyddoedd dwi wedi bod o dan y ‘EIPT’ , sef early intervention psychosis team, dwi wedi bod yn cael therapi bob wythnos, a drwy gael therapi mae wedi helpu mi ddod i ‘nabod fy hun yn well.

Rwyf hefyd wedi dod i sylweddoli nad trin y diagnosis sy’n bwysig ond trin y symptomau. Dwi wedi cael llawer iawn o ddiagnosis dros y blynyddoedd a mae yna llawer o cwestiynau ‘di bod o gwmpas pa gyflwr sydd genai… iselder, anxiety, psychosis, bipolar, personality disorders, OCD, ADHD, ADD a llawer mwy, ond y gwir ydy dwi wedi bod yn cael rhai symptomau o rhain i gyd. Dwi ddim yn coelio mewn labelu person, efallai ‘mod i yn dioddef o rhain i gyd, ond mae’n bwysig i drin pa symtomau sydd genai yn lle trin y label, newch chi byth ddwad ar draws dau berson gyda union yr un symptomau, ond mi wnewch chi ddwad ar draws dau berson gyda’r un diagnosis.

Mis Ebrill ‘leni doeddwn i’m yn gweld pwynt mewn byw, doeddwn i ddim eisiau bod yma, a mi wnes i drio cymryd bywyd fy hyn, ar fwy nag un adeg tra yn yr ysbyty hefyd. Mi oedd pawb o fy nghwmpas yn coelio ynai, ac y gallwn fyw bywyd roeddwn i eisiau. Ar ôl misoedd o feddwl yr un peth, mi wnaeth pethau ddechrau newid. Y munud rydych chi’n ffeindio un pwrpas i fyw, mi wnewch chi ffeindio mwy a mwy, ac mae y rhestr o resymau i fyw yn mynd yn fwy na’r rhestr o rhesymau i farw.

Tydi o ddim yn bendant ‘mod i byth am ddiodda yn ddrwg eto, nac yn bendant wnai byth gorfod cael triniaeth yn yr ysbyty eto. Does dim gwarant wnai ddim gael problemau eto, oherwydd bywyd yw bywyd, ond dwi wedi dwad i dderbyn nawr os mae’n digwydd rhaid imi beidio rhoi amser caled i fy hun os ydi pethau yn mynd yn anghywir, ac os ydwi yn mynd yn sâl unwaith eto, mae pawb angen cymorth ar rhyw bwynt yn eu bywydau, a dyw hynny ddim yn beth drwg o gwbl.

I unrhywun sydd yn diodda’ gyda cyflwr iechyd meddwl, dyma fy neges i chi – dyw o ddim ym rhywbeth i fod efo cywilydd ohono, peidiwch â chwilio am y diagnosis, chwiliwch am help i helpu gyda eich symptomau. Os ydych yn teimlo fel eich bod eisiau gorffen eich bywyd, gofynnnwch am help, siaradwch efo rhywun dachi’n gyfforddus gyda, a dwi o hyd yn dweud wrth fy nheulu a ffrindiau, os ydy rhywun yn teimlo mor isel, mae yna groeso i siarad gyda fi rhyw adeg, efallai na allai ddatrys y broblem, ond gellai gynnig empathi a rhywle saff i fod yn agored. 




Iechyd Meddwl Dau Begynol – David Williams

Tydi gwleidyddiaeth yn ddau begynol? Tydi Cymru yn ddau begynol d’wedwch?

Peidiwch â gofidio, dwi ddim yn un o rhain sydd yn deud fy mod i yn dipyn bach yn bipolar, neu OCD. Mae gen i’r cyflyrau yma ac mae hynny yn ffaith, wel yn ôl y Seiciatrydd beth bynnag a beth mae hwnna yn gwybod?

Beth sydd gynnai yn y blog post yma ydi theori fach sydd wedi bod yn cynhesu yn yr isymwybod am gyfnod. Y theori ydy bod unigolion, oni bai ei fod nhw yn lwcus neu yn graff, yn gallu amlygu symptomau’r wlad maent yn byw ynddyn nhw. Mae o yn ffaith bod Cymru yn wlad dau begynol yn llythrennol ddaearyddol. Gogledd a De. Fel bob gwlad arall fuasech yn dweud. Wel ia, ond mae ‘na rywbeth unigryw am sefyllfa Cymru. Unai dych chi’n Gog neu Hwntw. Yn yr Alban, y Canolbarth sydd yn teyrnasu gyda Glasgow a Caeredin ond yng Nghymru gyda phob parch i’r Canolbarth, mae hwn yn tueddi fod yn le i chi yn mynd trwyddo i fynd o’r Gogledd i’r De. I’r Ddau Begwn.

A beth am ddwyieithrwydd? Ydy hwnna ddim yn ddau begynol? Mae bod yn ddwyieithog yn siwtio rhai ond dydy o ddim yn siwtio fi. Fasa well gen i tasa dim ond un iaith gen i, Ffrangeg efallai. Mae hwn yn dipyn o ‘naid ffydd’ neu ‘leap of faith’ ond dwi’n teimlo fod byw a bod yng Nghymru wedi creu’r cyflwr ddaubegynnol ynddai. Os nid creu, cryfhau. Mae’r cyflwr yn gwneud i chi fod yn amhendant am bethau megis eich rhywioldeb a beth ydych chi yn mynd i gael i ginio. Gyda OCD yr elfen o berffeithrwydd yma sydd wedi treiddio i lawr o eich magwraeth capel. Yr Hen Gorff yn ysgwyd ei breichiau a’i dyrnau a mynnu eich bod yn ceisio fod mor berffaith â Duw. Dwn’im.

Os dych chi ddim yn Dori mi rydych yn Llafur, os dydych ddim yn Remainer, mi rydych yn Leaver. Mae yna ddewis o ddau ar y fwydlen, cymerwch o neu gadewch o. Mae bywyd yn ddu a gwyn yn gyfreithiol ond yn ymarferol mae o yn llwyd ofnadwy a bob lliw’r enfys yn y canol. Mae cymysgedd o ansicrwydd a pherffeithrwydd ddim yn beth da. Mi rydych yn teimlo eich bod yn perthyn yn limbo land mewn gwlad dau begynol. Na nid y Canolbarth ydi hynny.




Pwysigrwydd ffrindiau

Dwi ‘di trio sgwennu rhwbeth i’r blog yma o’r blaen, ond oni byth yn teimlo’n hollol gyfforddus efo ymestyn allan a rhannu fy stori tan nawr. I fod yn honest, oni byth yn siŵr sut i sgwennu am fy mhrofiadau iechyd meddwl. Felly dwi ddim am wneud hynny. Dwi’n mynd i sgwennu am sut dwi di gwella a’r person sy’ wedi helpu fi trwy bopeth.14BF75ED-5AFA-4B9C-BCD0-5433E337C5BA

Blwyddyn yn ôl, oni ddim mewn lle da ac oni heb fod am ychydig o flynyddoedd. Dwi’n gwbod nawr bod hwnna achos bod gen i orbryder, gorbryder cymdeithasol ac wedi dioddef o byliau o banig (ac o bosib wedi dioddef o iselder a gorflinder hefyd), efo dim hunan-hyder a’r teimlad bod fi’n ddi-werth,  ac ar ben fy hun – odd gen i un ‘ffrind’ da ond odd ein perthynas yn toxic ac oni’n teimlo mor unig. Ym mis Mawrth blwyddyn yma nes i neud y penderfyniad i gymryd fy mywyd, ond nes i ddim. Nes i ymestyn allan i ffrind newydd yn lle. Byddwn i ddim yn fyw heddiw hebddi hi.

Un peth dwi ddim yn gweld lot am arlein yw pwysigrwydd ffrindiau da i’r broses o wella. Ma’ delio efo salwch meddyliol yn rhywbeth anodd iawn ar ben eich hunan, ond ma hi’n haws efo ffrind da. Ma’r ffrind newydd dwi’n cyfeirio at uchod yma nawr yn ffrind gore fi. Hi yw’r person cynta’ dwi erioed di wir agor fyny iddynt a dwi’n cal y teimlad mai hi yw’r ffrind cynta’ i wir boeni amdana i. Efo’i help hi, dwi ‘di llwyddo adnabod fy hun a fy iechyd meddwl yn well, ac yn bwysicach, dwi ‘di llwyddo cael help proffesiynol.  Ma’ hi di gwrando ar fy mhroblemau i gyd. Ma’ hi ‘di rhoi cymorth pryd o’dd angen cymorth. Ma’ hi ‘di dangos empathi a chydymdeimlad.  Ma’ hi ‘di dangos bod gen i werth a phwysigrwydd yn y byd, a ‘mod i’n haeddu pethe da. Fy ffrind gore nath brofi i fi bod pethe yn gwella. Ma hi’n amhosib i roi mewn i eiriau pwysigrwydd fy ffrind gore i fi.

Oni ddim yn meddwl byse fi erioed yn gweld 22. Mis dwetha nes i gal fy mhenblwydd yn ail ar hugain.  Oni ddim yn meddwl byse fi erioed yn hapus eto. Ma’ hi di bod tua mis ers i fi gal diwrnod ble oni ddim yn teimlo’n hapus.  Os odd rhywun di dweud wrtha i blwyddyn dwetha bysai gen i’r ffrind gore yn y byd a byddai’n hapus, byddwn i ddim ‘di credu nhw o gwbl. Oni’n anghywir a dwi mor falch am hwnna.

Dwi ‘di sgwennu yma am sut ma’ fy ffrind gore di helpu fi, ond ma hi’n bwysig cofio bod cyfeillgarwch ddim yn ‘one-way street’. Ma hi’n bwysig i fod yn ffrind da, yn enwedig i bobl efo problemau iechyd meddwl. Gofynwch wrth eich ffrindiau sut ma’ nhw’n teimlo. Gwrandewch ar eich ffrindiau. Helpwch eich ffrindiau, neu helpwch nhw i ffeindio help proffesiynol. Gall pethe bach fel chat byr fynd yn bell iawn. Os ma gennych chi ffrind sy’n eitha unig, yna cyflwynwch nhw i ffrindiau arall ti’n nabod, helpwch nhw neud ffrindiau. Os da chi’n gweld person sydd angen ffrind yna estynwch allan iddyn nhw. Dyna be nath fy ffrind gore i fi, a dyna rhwbeth dwisio neud i rywun arall rhyw dydd.

Sai’n ffrind mor dda â fy ffrind gore i eto. Dwi dal yn intense a bach o niwsans weithiau, ond dwi’n trio gwella. Ma’ o’n cymryd lot o waith i fod yn ffrind da, ond ma hi’n werth neud achos falle nei di achub bywyd.




Y GÊM FAWR – Rhodri Jones

Llun: Amser i Newid Cymru / Time to Change Wales

Mae bywyd yn medru teimlo fel gêm o wyddbwyll ar adegau. Plotio tri symudiad ymlaen yn hytrach na chanolbwyntio ar y symudiad presennol. Pen lawr fel ‘Hungry Hippo’, dim amser i bwyllo. Neb yn sylwi ar y rheini sydd yn diodde’ tu fewn.

‘Guess Who’?

Difrodwyd y bocs nawr ag yn y man. Teimlai weithiau fel bod y darnau ar chwâl, fel bod y dîs yn glanio ar un wedi pob tafliad. Y siwrne rownd y bwrdd yn un llafurus, ‘Go To Jail’ bob tro. Dy ymennydd yn ‘Scrabble’, llond dwrn o lafariaid yn dy bwyso i lawr, dim geiriau i ddisgrifio. Mae ceisio datrys y broblem yn teimlo fel chwarae gêm o ‘Connect 4’ gyda’r cylchoedd ar hap, dim patrwm yn perthyn iddynt, yn styc yn y grid. Lan yr ysgol un funud ac wedyn llithro lawr cefn y neidr i’r gwaelod yr eiliad nesa’. Efallai taw’r blocyn olaf sydd yn dymchwel y tŵr ‘Jenga’, ond mae pob darn a thynnwyd yn cyfrannu at y gwymp.

Mae diodde’ gyda salwch iechyd meddwl yn medru ‘neud i ti teimlo’n ddi-werth, fel dy fod yn llai haeddiannol o heddwch nag eraill, Mae modd ail-adeiladu unrhyw strwythur. Mae’r geiriau i gyd yn y cwdyn. Rhoddir y Brenin a’r Gwerinwyr nôl yn yr un bocs wedi’r gêm wyddbwyll gwpla. Nid dy salwch wyt ti ond rhywun sydd yn diodde’ o’r salwch. Gwyneba dy nadroedd. Mae modd ei dieneidio. Daw cryfder o hynny. Paid ag anghofio hynny.

Rhai o atgofion melysa’ fy mywyd yw chwarae gemau bwrdd gyda ffrindiau a theulu, yn chwerthin, yn cysylltu. Dydy’r mwynhad ddim yn dod o gywirdeb y chwarae ond o rannu’r profiad. Llawn yw dy focs bob amser.

Dyma fy stori i:

Rhodri


 Darllen rhagor:




Mewnblygrwydd a Fi – Aled Gwyn Jôb

Dwi’n fewnblygyn. Dwi angen treulio peth amser pob dydd ar fy mhen fy hun i allu ffynnu fel unigolyn. Ydi hynny yn eich dychryn chi?

A finnau’n sgwennu e-lyfr ar fewnblygrwydd (introversion) ar hyn o bryd, mae’n ddiddorol ystyried y cysylltiad a wneir yn aml rhwng y tueddfryd hwn ag iechyd meddwl heddiw.

Delwedd bur negyddol sydd gan fewnblygrwydd yn ein diwylliant presennol-diwylliant sy’n rhoi pwys mawr ar yr allanol, yr ymddangosiadol a chynnal delwedd bersonol uwchlaw popeth.

Bron nad oes yna gred ar waith bod mewnblygrwydd- sydd mor wahanol i’r uchod- yn gyflwr annaturiol a niweidiol i’r sawl sy’n ei arddel.

A bron nad yw mewnblygion wedi llyncu’r farn honno eu hunain ac yn ystyried eu tueddfryd fel baich a phwn meddyliol y mae’n rhaid iddyn nhw ei oddef mewn bywyd.

Ond y gwir amdani wrth gwrs ydi nad oes unrhyw sail i’r goel hon o gwbwl. Does dim byd yn bod ar fewnblygion fel y cyfryw a does dim rhaid i’r tueddfryd fod yn gysylltiedig gyda phryder neu iselder ychwaith.

Er fod peth cysylltiad yn gallu bodoli mewn rhai achosion wrth gwrs. Mae sgwennu’r e-lyfr ar fewnblygrwydd: ‘Introverts Aloud: A rallying cry and transformational template for Introverts’ wedi profi’n lafur cariad go iawn imi.

Dwi’n fewnblygyn o’m corun i’m sawdl. Yn caru treulio amser yn fy nghwmni fy hun, yn bur dawedog mewn cwmni ac yn hapusach yn gwrando ar bobol eraill yn siarad. Yn ffeindio bod yng nghwmni pobol eraill am gyfnodau hir yn gallu bod yn flinedig ac yn syrffedus.

Ac uwchlaw popeth,wrth fy modd yn darllen ac yn ysgrifennu. Yn byw i sgwennu mewn gwirionedd. Teimlo’n fyw wrth sgwennu yn wir. 

Yn cyfathrebu orau trwy’r gair ysgrifennedig, yn y Gynraeg a’r Saesneg, gyda’r syniadau a’r mewnwelediadau a’r creadigrwydd yn llifo mewn modd llawer rhwyddach gyda hynny na thrwy’r gair llafar.

Ac uwchlaw popeth,wrth fy modd yn darllen ac yn ysgrifennu. Yn cyfathrebu orau trwy’r gair ysgrifennedig, yn y Gymraeg a’r Saesneg.

Ond byddai’n rhaid imi gyfaddef mod i fy hun wedi bod yn sownd yn y fagl a sonies amdani uchod am beth amser yn fy hanes, sef y fagl negyddol sydd ynghlwm wrth fewnblygrwydd yn ein cymdeithas heddiw.

Rhyw edliw i mi fy hun am fy natur sylfaenol a ryw eiddigeddu tuag at unigolion mwy siaradus ac allblyg o’m cwmpas i yn y byd gwaith ac yn y byd cymdeithasol.  Ac ia, rhaid bod yn onest fan hyn, gweld fy hun yn ddiffygiol wrth ochor y ffasiwn unigolion.

Mi gymerodd hi beth amser imi ymryddhau o’r fagl honno, a chyrraedd cyflwr o hunan-dderbyniad llwyr gyda fy mewnblygrwydd.

Gan ddod i ddeall fod gan fewnblygion angen biolegol bron i dreulio amser ar ben eu hunain er mwyn chargio’u batris personol mewn bywyd. Yn wahanol i allblygion, sydd angen pobol eraill o’u cwmpas yn barhaus er mwyn chargio eu batris hwy!

I sylweddoli fod yr hyn a dybiwyd ganddoch fel gwendid ar un adeg, mewn gwirionedd yr elfen gryfaf sydd ganddoch yn eich arfogaeth bersonol mewn bywyd.

Un nodwedd amlwg dwi’n priodoli i fy mewnblygrwydd ydi fy annibyniaeth barn. Mae’r ffaith nad ydi rhywun yn poeni llawer am gadw i fyny gyda phobl eraill, nac am ddweud y pethau iawn a gwneud y pethau iawn i blesio’r dorf, yn sicr yn rhyddhau dyn.

Dwi’n licio meddwl mod i’n cyfuno fy magwraeth anghydffurfiol a fy mewnblygrwydd cynhenid gyda’r annibyniaeth barn hwn. Hynny ydi, fy mharodrwydd i fynegi barn yn ddi-flewyn ar dafod ar bethau, heb ofni gwg na gwen.

Dach chi’n gweld, dydi mewnblygion ddim yn swil – dyna stori dylwyth teg arall! Yn sicr, byddwn i ddim yn disgrifio fy hun yn berson swil.

I’r gwrthwyneb yn wir, byddwn yn disgrifio fy hun fel unigolyn eofn sydd yn barod i sefyll dros y gwir beth bynnag ydi’r gost o ran pechu pobol eraill a’r hyn a gredir ganddyn nhw i fod yn ‘wirioneddau cyfoes’.

Bwriad y llyfr ydi rhannu fy mhrofiadau i a phrofiadau phobol eraill o fyw fel mewnblygion mewn byd allblyg a swnllyd.

Gan obeithio bydd y llyfr yn helpu’r rheiny sy dal i deimlo’n chwithig am fod yn fewnblyg i weld nad oes angen teimlo felly o gwbl, a bod angen iddynt ymhyfrydu yn eu natur gynhenid!

Mae’r ymchwil dal yn mynd rhagddo, ac mi hoffwn i apelio at ddarllenwyr meddwl. org. i gyfrannu gair o brofiad ar gyfer ei gynnwys yn y llyfr. Mae croeso i bobol wneud hynny yn ddi-enw.

Cyswllt: aledgwynjob@creativewriting.cymru

Bydd ‘Introverts Aloud’ ar werth ar Amazon Kindle ar Ragfyr 6, 2019.




Gwên y Joker – Trystan Davies

Pam dwi efo iselder?

Llawer o betha. Ddywedai ddim pam, achos i fi o’n i yn cymharu fy hun i bawb ac un o’r petha gwaethaf i’w neud yw hynny – mae pawb yn wahanol. Dim ots pam. Ond mae’n bwysig i ddeud pam, mae’n bwysig siarad.

Dwi efo iselder ers tua 12 mlynedd ac yn dal i gael ups and downs. Dwi ar dabledi, yn cael counselling ac yn dal i deimlo lawr ambell i dro. Take it day by day gyda digon o gymorth. Does dim pwynt bod yn embarrassed – oedd hyn yn beth mawr i fi yn y cychwyn.  O’ni fel y Joker yn batman – o hyd yn gwenu ar y tu allan, ond ar y tu mewn yn hollol wahanol. Yn brifo. Ac oherwydd yr embarrassment oedd lot ohona fo.

Ar ôl chydig, nesi bederfynu “reit stwffio’r embarrassment ma” a nes i siarad – y peth gora nes i! Mi ges i help yn syth a’r peth mwya i fi sylweddoli oedd faint o bobol eraill oedd yn dioddef, a hynny hyd yn oed 12 mlynedd yn nôl pan oedd y syniad o “man up” ‘ma yn beth mawr. Does dim ffasiwn beth a “man up”. Lol ydi o ac os ti mewn trwbl, siarada!

Tasa ti’n brifo dy gefn, mi fuasat yn siarad a mynd at y doctor. Does ‘na ddim gwahaniath, ac weithia pan mae dy gefn yn brifo, rwyt ti isio, ac angen help. Mae’r union yr un peth ag iselder – ond does neb yn gallu deud bo’ chi’n brifo so mae’n rhaid ac mae’n bwysig i siarad. Dyma un o’r rhesymau dwi’n ysgrifennu hwn – faswn i fyth isio i neb fynd trwy hyn ar ben ei hunain ac yn enwedig i fi – dynion.

Plis siaradwch – mae digon o help ar gael dyddia yma, dyda chi ddim ar eich pen eich hun – coeliwch fi. Un step ar y tro. Dydd i ddydd. Mi aiff y twll yn llai ac yn llai. Un diwrnod, bydd gwên y Joker yn wên go iawn.

Trystan


Darllen rhagor:




Caethineb Iselder – Glesni Williams

Dwy flynedd yn ôl, roeddwn i mewn lle hollol wahanol i lle ydw i heddiw. Dwy flynedd yn ôl roeddwn i newydd ddychwelyd o wylia’ bythgofiadwy i Efrog Newydd ac yn meddwl mai hwnnw oedd y gwyliau olaf y byddwn yn ei gael. Dwy flynedd yn ôl roeddwn i’n cychwyn ar lwybr hunllefus i ddyfnder, caethineb a thywyllwch iselder. Dwy flynedd yn ôl, doeddwn i ddim yn meddwl y byddwn i’n gweld heddiw.

Ond mi ydw i wedi gweld heddiw, a wedi gweld llawer o ddyddiau ymhlith y ddoe a’r heddiw. Dyddiau tywyll, dyddiau disglair, dyddiau trist, dyddiau hapus a weithiau dim ond dyddiau. Dyddiau o ddim ond bodoli. Dim mwynhau ond dim casáu bywyd chwaith. Dwi’n meddwl yn ôl ac yn pendroni os oedd y dyddiau hynny yn waeth na’r dyddiau ble roeddwn i’n casau bywyd a casau fi’n hun. Oedd, mi oedd y dyddiau hynny yn anodd. Teimlad o gasineb tuag at fy hun. A casineb mor gryf at fywyd, doeddwn i ddim isio parhau efo’r bywyd hwnnw. Ond mi oedd ‘na deimlad. Roedd y dyddiau o ddim ond bodoli yn rai hir, unig a thywyll. Doeddwn i’n teimlo dim. Dim teimlad a dim emosiwn. Swnio’n oeraidd dydi?

Masiwr ei fod yn oeraidd i rhai pobl. Ond i eraill, mi fydd yn gyfarwydd iawn. Er bod iselder yn wahanol i bawb, dwi’n meddwl bod ‘na dal rhyw lefel o debygrwydd ymysg teimladau y rhai sy’n dioddef.

Dwi’n cofio’r caethineb o fewn fy mhen yn fy rhwystro rhag mwynhau ac yn fy nghwthio i ble doeddwn i ddim isio bod.

Ond, dwy flynedd yn ddiweddarach a dwi mewn lle llawer gwell. Mae’n syndod faint sydd wedi newid heb i mi sylweddoli. Doedd ‘na ddim arwyddion bob hyn a hyn yn fy hysbysu o unrhyw gynnydd. Doedd ‘na ddim gwobr am oroesi wythnos heb deimladau hynllefus. Yr unig wobr ydi medru edrych yn ôl a diolch bod pethau ddim fel yr oeddwn nhw dwy flynedd yn ôl.

Dau fis yn ôl nes i sgwennu’r darn uchod. Wythnos yma, allan o nunlla, mae’r pen yn teimlo’n dywyll a thrwm a’r corff yn teimlo’n flinedig. Mae’r iselder yn rhedeg cylchoedd o fy nghwmpas yn aros am y foment cywir i grebachu.

tornado-head

Dwi ‘di methu mynd i’n ngwaith un diwrnod wythnos yma. Nes i ddim golchi ngwallt am bedwar diwrnod. Dwi heb llnau’r ty ers bron i bythefnos. Dwi heb fynd a’r biniau ail-gylchu allan. Mae popeth yn teimlo fel ymdrech anferthol. Dwi heb ddeud hyn wrth fy ffrindiau na nheulu oherwydd cywilydd, euogrwydd ac ofn o gael fy marnu o fod yn ddiog. Ofn i rhywun ofyn ‘Pam?’.

‘Pam es di ddim i dy waith?’

‘Pam wti’n teimlo fel hyn?’

Pam. Un gair bychan sy’n dod a gymaint o bryder ac ystyr cudd i mi. Dwi methu ateb ‘pam’. Does gennai ddim yr atebion. Dwi ddim yn gwybod pam dwi’n teimlo fel hyn. Dwi ddim yn gwybod pam dwi methu gwneud yr hyn, llall a’r arall. Dwi ‘mond yn gwybod ‘mod i methu. Dwi’n gwybod pan mae pethau yn dod yn anodd. Dwi’n gwybod pan mae’r teimladau cyfarwydd yn dod yn gaethineb a pan mae waliau’r carchar yn fy mhen yn dod yn agosach ac yn uwch i’n rhwystro fi rhag dianc.

Er bod gen i bobl o fy nghwmpas, a chefnogaeth a chymorth petawn i’n gofyn amdano, dwi’n teimlo’n unig. Dwi’n teimlo fy hun yn pellhau oddi wrth pawb a phopeth. Dim o ddewis, ond o reidrwydd. Rheidrwydd i gloi fy hun yn nyfnder y teimladau dwys a thywyll gan obeithio y bydd y cyfnod yn pasio heb i mi ormod ei rannu efo neb.

Dwi’n gwybod mai cyfnod ydi o. Mi neith o basio. Rhywbryd. Mae o wedi pasio o’r blaen a mi wneith y tro hwn. Neith ‘na gyfnod tebyg ymddangos eto? Posibl iawn. Dwi bron yn sicr y gwneith. Dwi yn sicr.

Ond am rwan dwi’n canolbwyntio ar y rwan hyn. Diwrnod fesul diwrnod. Cam fesul cam. Awr fesul awr.

Hanner colon (;) sydd yn fy mrawddeg bywyd, nid atalnod llawn (.).

  ;