Argyfwng #iechydmeddwl y Gymraeg – Wyn Williams

Cyhoeddwyd yr erthygl hon yn wreiddiol yn Y Cymro ar-lein ar Fai 5ed 2019.


Mae Wythnos Ymwybyddiaeth Iechyd Meddwl 2019  yn dechrau wythnos nesaf yn anlwcus i rai – gan gynnwys y triskaidekaphobics yn ein mysg – ar 13eg o Fai. 

Dyna’r fath o agwedd a gymrais i o’n system addysg o ran iechyd meddwl – bod hi’n afiechyd, ac fel pob afiechyd, gwell chwerthin amdano na chymryd o ddifri achos…wel be chi’n mynd i wneud, atal pob afiechyd? Gwell chwerthin ar ben gwely angau…

Wrth gwrs, y gwahaniaeth mawr rhwng – dwedwch chi – cancr ac iechyd meddwl, yw bod yna llawer yn fwy y gall dioddefwr iechyd meddwl ei wneud o ran ymateb iddo. Dyna un o’r rhesymau mae’r Cymro yn falch iawn i roi llwyfan i’r myfyriwr Joedi Grabham ar ein gwefan ac yn ein papur newydd misol oherwydd ceir yno camau ymarferol i ddefnyddio ymarfer corff i godi eich hwyliau.

Gallen i nodi hefyd nad ydw i yn bersonol yn gefnogwr mawr o’r cysyniad bod yna ddyletswydd bersonol ar bob dioddefwr/aig cancr i gymryd y cyfrifoldeb o aros yn bositif wrth wynebu angau eu hunain – gan fod hynny yn rhoi eitha’ tipyn o gyfrifoldeb ar y claf ac oddi ar ein Gwasanaeth Iechyd Genedlaethol – ond efallai taw dadl arall yw honno.

Y MWG DRWG?

“That’s all in your imagination” neu’r tebyg oedd yr adborth ges i ar lafar gan ‘adran’ Adnoddau Dynol cwmni eitha’ llewyrchus yn Llundain pan gefais i wythnos o’r gwaith er mwyn ymdopi gyda theimladau cryf o iselder yn dilyn marwolaeth yn ein teulu yn ystod gaeaf 2001. Nid gwefan newydd sbon Y Cymro yw’r man i fynd i fanylion fan hyn, ond y pwynt dw i am godi heddiw ar y Sul yw bod yna gwestiwn go iawn ynglŷn â’n hagwedd at iechyd meddwl sydd yn parhau hyd heddiw (ac felly na fuaswn i yn bersonol yn rhoi gormod o fai ar yr unigolyn hen ffasiwn yna ar ddechrau’r ganrif hon.)

YSTADEGAU DRWG?

Ry ni’n clywed tro ar ôl tro bod 1 ym mhob 4 pedwar ohonom yn dioddef o afiechyd meddwl ar unrhyw bryd… ond dw i’n dechrau amau nid y gwirionedd yn hyn, ond yn hytrach pwrpas yr ymadrodd yna. Yn fy achos i, roedd y doctor es i siarad efo pan oeddwn i ‘dan y meddyg’ (ymadrodd Cymraeg ond anffodus braidd o bosib!) wedi cadarnhau mai od iawn buasai’r dyn na fuasai’n dioddef iselder yn dilyn profedigaeth o’r fath. Felly, yn debyg i’r meddyliwr arall nodedig hwnnw Jim Carrey dwi’n gweld bod angen inni ail-ystyried ein diffiniad o iechyd meddwl, ac wynebu’r her y bydd pawb yn y byd i gyd yn grwn yn wynebu iselder ar ryw adeg. Ie, dyna ni, gwell cyfaddef yn awr y bydd pob un ohonom ni yn teimlo pyliau o iselder yn ystod ein bywydau hir. Ac mae hynny tipyn yn fwy na chwarter poblogaeth Cymru!

AR GOLL

I ddychwelyd i fy thema agoriadol, yn fy marn i mae yna ddyletswydd fawr ar y system addysg i wella ymwybyddiaeth ein plant o’u hunaniaeth feddyliol yn ogystal â chenedlaethol, ac er na ges i’r profiad capel cyflawn pan yn grwt, dw i yn credu bod sicrwydd a ffydd Cristnogaeth (yn arbennig yn yr emynau) wedi cynnig rhywfaint o ysbrydoliaeth imi wrth brifio; ac felly dwi yn poeni braidd y bydd yna dwll yn ein cwricwlwm wrth i’r gymdeithas newid – ac er dw i o blaid trin pob ffydd yn gydradd, mae dal i fod angen ar blant negeseuon positif a dyna pam mae dysgu bouncebackability (dwi’n croesawu unrhyw fathiadau cyfoes!) yn mynd i fod mor bwysig i Gymru a Chymry’r ganrif hon yn ein gwacter crefyddol posib.

I gynnig bach o gyd-destun i chi, dw i wedi rhannu dosbarth efo 3 [ tri ] dyn ifanc sydd wedi dewis dod â’u bywydau i ben am wahanol resymau. Felly yn fy nhyb i, oes mae yna argyfwng iechyd meddwl ymysg dynion yng Nghymru, a gwir i Dduw dw i ddim am fod fy mab i yn mynd i fod yn ystadegyn trist dim namyn fwy nad ydw i am i fy merch i ddioddef unrhyw anhawster yn ystod ei bywyd hi. Cymry, ni mewn picl.

Mae ein plant ar goll y tu ôl i sgriniau electroneg, mae ein systemau addysg ac iechyd ar goll, mae ein dynion a merched ifanc ar goll… felly pa gamau ymarferol gallwn ni eu cymryd er mwyn adfer y sefyllfa?

Llun o www.instagram.com/dailingual

…es i siop lyfrau Waterstones Caerdydd ddoe sydd efo dewis go-lew o lyfrau Cymraeg, gweler y llun i’r chwith, ond dewis gwell fyth o lyfrau ‘self help’ yn yr iaith fain – ble mae rheiny yn y Gymraeg gwedwch?

1. DARLLEN YN Y GYMRAEG!

Bu yna poster ar wal ystafell ddosbarth S4 ym Mhenweddig – a oedd yn rhan bwysig o deyrnas Mrs Jones a roddodd y ‘D’ yn Cofiwch Dryweryn yn ystod y cyfnod hwnnw – yn datgan bod modd i bawb i golli eu hunain mewn llyfr, a phan gewn ni ddewis gwell o lyfrau hunan-help bydd yna gamau ymarferol pellach yno; ond yn y cyfamser, ymgollwch mewn Llyfr Y Flwyddyn neu’r tebyg. Cam un yw hynny, wrth gwrs. Prynwch bach o amser i leddfu eich meddwl gyda llyfr – neu bapur newydd, yn naturiol!

2. YN FEUNYDDIOL

Nes i argymell @innermammal ar fy ffrwd twitter #dieBrexitDai gynne fach gan fod yna esiampl (ac yn llythrennol, y rapiwr example oedd yn gofyn fel mae’n digwydd!) yno o gamau ymarferol hawdd i wella eich iechyd meddwl – ers dechrau’r flwyddyn – ac wedi imi eto fynychu angladd teuluol – nes addo i fy hun buasai Wyn yn ceisio datrysiadau gwahanol i de Gwyrdd a gwin Coch ambell waith eleni er mwy lleddfu’r meddwl dwyieithog yma o leiaf unwaith y diwrnod; ac yn wir yn ddigon tebyg i weddïo, os wnewch chi glirio eich meddwl tair gwaith y diwrnod gyda gobeithion da ac yn y blaen, mae’r cymylau duon a’r ci du ei hun yn pylu rhywfaint dros amser.

Mae’r golofn hon er cof am Sam, Cynfab a Terry. Gweddïwch – neu feddyliwch yn feddylgar – amdanyn nhw a’u teuluoedd heno.

Wyn Williams

[Darllen yr erthygl lawn : Y Cymro]




Yoga, Therapi a Siarad – Tara Bethan

(Hawlfraint y llun: Geraint Todd Photography)

Do’n i ddim wedi bwriadu defnyddio y gohebydd a’r bonheddwr, Dewi Llwyd fel Mental Help Therapist rhyw fore Sadwrn yn fy lolfa yn Grangetown nôl ym mis Tachwedd 😬  ond diolch i’w sgiliau holi heb ei ail, ei glust astud, cefnogol, a’r ffaith bod Mam a fi wedi hitio’r karaoke a’r gwin coch ychydig yn rhy galed y noson gynt, dyna a fu.

1 – DWI MOR FALCH!

2 – DIOLCH MR LLWYD 😍  Ma’r cwpwrdd fancy dress yn barod amdana chi 😉

3 – PAM BOD TRAFOD IECHYD MEDDWL DAL YN TABŴ??

Sgwrs “Penblwydd” oedd yr achlysur a’r cwestiwn cyntaf oedd “Hoff Benblwydd?”. Es i ‘mlaen i sôn am fy mhrofiad allan yn India yn troi yn 33 tra yn gwneud cwrs yoga o fis yn hyfforddi i fod yn athrawes a sut oedd y cwrs wedi trawsnewid fy mywyd o le go dywyll i le lle feddylish i i’n hun “dwi’n ok”. Yna daeth y cwestiwn “Fysech chi’n deud felly eich bod wedi dioddef o iselder yn y gorffennol?”. Que therapi sesh!

Do’n i methu CREDU yr ymateb ddoth o’r sgwrs a ddarlledwyd ar fore Sul Rhagfyr y 9fed ar Radio Cymru. Cymaint o gariad, cydymdeimlad, uniaethu a’r gair “dewr” yn popio fyny dros y siop. Dewr? Ond fel ‘na dwi wastad yn siarad?? Gor-rannu os wbeth! Methu cadw dim i fi fy hun! Ond ddim yn gyhoeddus o’r blaen ella?? Doedd y cwestiwn ‘rioed wedi codi neu ro’n i’n meddwl “pwy ‘sa isho clwad am fi a fy shit?”

Siarad a rhannu sydd wedi, ac sydd dal yn tynnu fy mhen i allan o’r cymylau bach tywyll ‘na sy’n ymddangos o dro i dro felly dwi WIR isho trio helpu normaleiddio’r drafodaeth.

Iselder, iechyd meddwl, anxiety, unigrwydd, emosiynau, be bynnag ydi’r pwnc, dwi’n gredwr cryf yn y dywediad “a problem shared is a problem halved.”

Y tro cyntaf ddoish i’n ymwybodol o fy iechyd meddwl oedd rhyw flwyddyn a hanner ‘rôl colli Dad. Roedd y golled yn uffernol ond ddim yn sioc. Ers o’n i’n fach iawn doedd iechyd Dad ddim yn grêt. Roedd o’n 53 pan gafodd o fi a rhwng y pêl- droed, bocsio, reslo a byw yn gyffredinol fel dyn gwyllt o’r coed (ond efo calon fel arth ❤) roedd ei gorff wedi bod drwyddi, ac ar Dachwedd y 12fed 2009, ar ôl trawiad calon, y diwedd a ddaeth 😢 .

Beth oedd yn sioc oedd bywyd ar ei newydd wedd. Ail wampio fy mherthynas gyda Mam, a trio negydu y siwrne o “wella” gyda hi er bod y ddwy ohonom efo syniadau hollol wahanol o sut i ddelio gyda’r daith. Mae galar WIR yn effeithio pobl mewn ffyrdd gwahanol.

O edrych ‘nôl, fel unig blentyn a’r cynta’ o fy gang o ffrindiau i golli rhiant, ro’n i’n unig ac ar goll.

Yn dod o deulu lle doedd NEB yn trafod eu teimladau, Duw a ŵyr sut ydw i wedi troi allan i fod yn gymaint o over sharer! Methu help. A dwi’n teimlo bob dim i’r byw. Gesh i’r enw “The Giant Clitoris” unwaith gan fy ffrind gorjys a hileriys, y berfformwraig (a’r Parchedig) Carys Eleri. Dyna pa mor sensitif ydw i!

Dros y blynyddoedd dwi wedi dysgu technegau a sgiliau i reoli’r tueddiadau diolch i yoga, meditation a therapi (proffesiynol ynghyd â’r sesh Dewi Llwyd).

“Overwhelmed” ydi’r unig air all ddisgrifio sut o’n i’n teimlo ‘nôl yn 2011 yn fuan ar ôl cwblhau saethu a chynhyrchu’r rhaglen ORIG.

Roedd hi’n rollercoaster o ddarganfod gymaint am fywyd Dad gan ei gyd-weithwyr a’i gymdogion, boddi mewn atgofion, ail-fyw ei angladd droeon tra’n dewis a dethol clipiau ohoni i’r rhaglen a dim amser na guide book ar gyfer sut i ddelio hefo’r galar. Ro’n i’n amrwd, exhausted a candryll. Do’n i ddim yn hwyl i fod o fy nghwmpas. So ar ôl dipyn o berswâd, off a fi at y Doctor.

Iselder a nervous exhausion oedd y diagnosis a’r trac mwyaf prydlon oedd antidepressants a gweld sut oedd rheini yn siwtio, ond doedd hyn ddim yn teimlo’n iawn i mi. Roedd y syniad o handio fy meddwl drosodd i dablet yn fy nychryn. Councelling oedd yr opsiwn arall meddai’r doctor, ond roedd y rhestr aros ar yr NHS yn hiiiir.

Felly esh i ar lein i chwilio am therapist breifat. Fyddai’n fythol ddiolchgar bod fy sefyllfa wedi gwneud hyn yn bosib.

Nid yn unig ges i gymorth ar sut i ddelio gyda’r galar a sut i helpu fy hun yn fy sefyllfa ar y pryd, ond fe gododd llwythi o issues eraill oedd wedi bod yn sdyc ynddai ers blynyddoedd. Effaith cael fy mwlio yn yr ysgol, fy mherthynas gyda fy nghorff a bwyd, fy nhueddiad i drio plesho drwy’r amser, gor-feddwl a gorbryder yn enwedig yn fy ngyrfa, effeithiau bod yn blentyn yn tyfu fyny mewn byd llawn oedolion a’r hen ffefryn dwi bellach yn deall sydd yn drafferth i GYMAINT ohono ni…byth teimlo yn “ddigon.’ 😫

Ges i addysg gwbl newydd gan fy therapist, Karen (ma Karen yn LUSH) am y ffordd ma’r meddwl yn ymateb i bethau o ganlyniad i brofiadau o’n gorffennol ni. A thrwy adnabod ein tueddiadau neu ein triggers mae modd i ni gymryd cyfrifoldeb dros ein meddwl a rheoli’r ffordd ‘da ni’n ymateb. MIND BLOWN.

Er bod yr ergyd o golli Dad wedi bod yn siwrne anodd ac afiach ar adegau, o leiaf roedd yna “reswm” pam o’n i’n stryglo. Beth a ddaeth yn y blynyddoedd i ddilyn oedd cyfnodau o deimlo’n “isel” a “tywyll” am ddim rheswm. Roedd hwn bron yn anoddach i’w drin ar y dechrau oherwydd os nad ydan ni’n adnabod gwraidd y broblem, sut ddiawl ma modd ei drwsho?!

Hefyd, pa hawl ‘sgen i i ddisgwyl cymorth neu glust i wrando arna i pan “does dim byd wedi digwydd”?

Ar y pryd ro’n i’n mynd i wersi yoga, yn bennaf i helpu fy nghorff rhag y poenau o ganlyniad i ballet pan yn iau. Rhywbeth corfforol oedd yoga yn fy mhen i. 9 mlynedd yn ddiweddarach, a bellach fel athrawes hatha, ashtanga, yoga beichiog a yoga mam a phlentyn dwi’n deallt yn wahanol. Mae’r Gorllewin YN RONG yn y ffordd mae’n hysbysebu yoga efo merched hot mewn leotards efo’u coesau rownd eu pennau. MAE YOGA I BAWB. Y ffordd fyswn i’n ei ddisgrifio ydi anrheg bach o saib i’r corff a’r meddwl. Mae pawb yn haeddu presant bach a ma pawb yn haeddu saib. DYDYN?!

Mi ddysgais i gymaint o declynnau gwerthfawr yn ystod fy nghwrs yn India ac fe ddaeth llwyth o atgofion yn llifo nôl o fy nghyfnod gyda fy therapist 5 mlynedd ynghynt. Bron fel darnau o jig-so yn plethu at ei gilydd.

Dwi wastad wedi bod yn un i feddwl “reit…dyna ni hwnna di sortio…’mlaen a ni at y peth nesa” ond mewn gwirionedd does dim byd yn para am byth. Felly, nesh i bwcio i fynd nôl at Karen a trio priodi y ddau bwnc at ei gilydd.

Dwi’n caru deallt mwy a mwy am y meddwl a’i ffyrdd ac wedi elwa cymaint dros y blynyddoedd o ymchwil. Dwi hefyd mor falch bod cymaint mwy o gefnogaeth a gwybodaeth allan yna i ni bellach ar ffurf blogs, llyfrau, podcasts ac ati.

Dwi ymhell o fod yn “OK” drwy’r amser ond y prif beth dwi’n cofio rŵan ydi ei bod hi’n ok i beidio bod yn ok ar adegau.

Bod y teimlad ych a fi ‘na ddim yn mynd i bara am byth a bod poeni am y peth neu rhoi hard time fi fy hun ond yn mynd i waethygu’r sefyllfa. Hefyd, er bod meddyginiaeth ddim i fi, dwi’n ‘nabod gymaint o bobl sydd yn elwa’n fawr ohono. Rhannu eich problem ydi’r cam cyntaf. Gyda doctor, ffrind, cyd-weithiwr, unrhyw un.

Mae unigrwydd neu ddioddef mewn tawelwch ond yn gwneud y sefyllfa yn anoddach.

Dwi mor ddiolchgar i meddwl.org am fy ngwahodd i rannu fy mhrofiadau ‘nôl ym mis Rhagfyr llynedd a dwi mor, MOR sori am yr oedi i’w gwblhau!!

5 mis o drio tawelu’r f**cin lleisiau “dwi ddim digon da i sgwennu hwn, fydd o’n crap” sydd ar fai!!

Byddwch yn glên efo’ch hunain,

Cariad mawr,

Tara Bethan 🧡❤ 💚 🧡 💜 💙 💛





Iechyd Meddwl: Y Gwcw – Elwyn Vaughan

Efo pryder cynyddol am iechyd meddwl yn y gymuned wledig, dyma fy nghynnig ar y mater i Gyngor Powys:

TIC TOC;   TIC TOC;   TIC TOC;

Ar ôl cerdded lawr coridor hir hir, oer, efo dim enaid byw yno, mewn hen adeilad Fictorianaidd, rydych yn dod at ddrws clo, yna drws arall ac arall cyn mynd mewn i lolfa llwm efo ffenestr fawr yn gwrthgyferbynnu’r llymder efo golygfa hyfryd dros Fae Abertawe a’r môr yn disgleirio, a moethusrwydd Mumbles – ac ar y wal clywir sŵn cloc yn tipian – pob eiliad fel awr. Wedi’r cyfan mae angen amynedd wrth ceisio cael sgwrs mewn ‘Sbyty meddwl, ceisio gwneud synnwyr o’r di-synnwyr.

Yna os ewch i ‘Sbyty Glangwili, na, NID i’r prif fynedfa parchus, ond i’r adwy sy’n deud MARWDY, wedi’r cyfan dyna mae cymdeithas wedi ceisio neud, sef cuddio pethe nad yw am weld o’r golwg; mi ddowch at adeilad ac o fynd drwy’r drws clo daw dynes amlach na dim i boeri i’ch gwyneb neu un arall i fytheirio a rhythu tra eich bod yn ceisio deall, gwrando a dylanwadu ar berson ifanc.

Neu falle ewch i’r ward ger Coleg y Drindod, heibio’r hen wyrcws, heibio’r swyddfeydd moethus, ac yna i’r cornel pella un o olwg pawb a phopeth – i glywed sgrechian di-baid.

Dyma ble mae rhai o’n pobl ifanc bregus yn gorfod mynd.

Ond y cwestiwn mawr ydy, o adael y sefydliadau pa gefnogaeth sydd ar gael wedyn? Ond mae hyn yn wir hefyd ar gyfer y bobl ifanc hynny sy’n gadael gofal y Cyngor. Be sy’n digwydd wedyn? Ble maent i fynd? Beth maent am ‘neud? Ai eu gadael i rwydd hynt yntau sicrhau fod ‘na ganllaw cadarn?

Wrth i berson bregus ddychwelyd i’r gymuned mae pob math o heriau, temtasiynau, rhwystrau ac ansicrwydd – ac mae angen amynedd Job.

Ar hyn o bryd mae gangiau o Lerpwl a Canolbarth Lloegr yn meddiannu strydoedd Drenewydd, yn boddi’r ardal efo cyffuriau caled, yn cyflenwi trefydd eraill; yn gwylio allan am bobl ifanc bregus er mwyn eu hudo a’u rhwydo i’r fagl. Maent yn gwylio fferyllfeydd fel Boots a Lloyds i weld pa bobl ifanc sy’n gadael efo bagiau mawr o foddion – tystiolaeth amlwg eu bod yn fregus. Ac yna o’u bachu, yn eu tynnu mewn fel pysgodyn i’r rhwyd, fel eu bod bron yn amhosib torri’n rhydd.

Maent yn cymeryd drosto eu tai, yn Cuckooing, yn meddiannu pob dim, yn cymeryd eu cerdyn banc, yn rheoli eu bywydau. Yn wir, nes i hysbysu Gwasanaethau Cymdeithasol o fy mhryderon am un dyn ifanc ar Mai 9fed gan ddweud:

“I have a 21 old lad in Newtown has wide-ranging issues. Been experiencing psycosis for 6 weeks. Is paranoid and been with knives. In fear of his life.”

Doedd gen i ddim amheuaeth y dylai fod wedi mynd i Sbyty – er lles ei hun ac eraill.

Ar y 10fed fe ddywedwyd, a gai ddyfynnu:

“That his risk rating is reducing.”

“My health board colleagues confirmed that at present in patient treatment is not deemed necessary at this time.”

O fewn pythefnos i hynny, ac mae’r sefyllfa’n parhau, cymerwyd ei dŷ drosto gan un o’r gangiau – a daeth y gwcw i’r nyth, gan gymeryd ei gerdyn banc, rheoli ei fywyd a rhoi puteiniaid, cyffuriau a dyled enfawr iddo er mwyn ufuddhau.

Yn ddios mae ’na wersi lu o hyn.

Maent yn defnyddio pobl ifanc i redeg drostynt, i fynd o fan i fan. Yn eu danfon ar y tren ben bore i Walsall i foen cyflenwad ychwanegol o ‘crack cocaine’ neu yn eu cipio i ardaloedd trefol fel Abertawe fel bo neb yn eu hadnabod. Yn diflannu o’r tir – yn llythrennol. Ac yn lle defnyddio Audi’s a Mercedes du fel a wnaed; maent yn teithio mewn ceir wedi’u hurio er mwyn osgoi llygaid yr heddlu ac yn defnyddio pobl ifanc bregus i neud y gwaith budr.

Ac fel tae hynny ddim yn ddigon, mae perygl bellach fod cyffuriau fel Progablin yn dod i’r ardal – rhwbeth sy’n rhemp yng Ngogledd Iwerddon.

Ond mae heriau eraill yn gwynebu ein pobl ifanc hefyd.

Yn ehangach mae sialensau iechyd meddwl, unigrwydd ac ati’n her gwirioneddol yn ein cymunedau gwledig,

Mae’r gymuned amaethyddol wedi dioddef unigrwydd, poen meddwl a pwysau sylweddol yn aml a’r tristwch ydy bod un ffermwr yn lladd ei hun yn yr ynysoedd hyn pob wythnos. Ac rydym i gyd yn ymwybodol o’r cyhoeddusrwydd diweddar fu i’r cynnydd sylweddol mewn hunan niweidio yn ein ysgolion.

Ond mae ’na esiamplau o waith da yn digwydd, un ohonynt ydy elusen Small Steps sy’n cael yr un dimau o arian cyhoeddus – ond sydd mewn peryg o gau.

Ac fel y cyfeiriodd y Cynghorydd Dorrance yn y cyfarfod d’wetha – at bobl ifanc yn gadael ein gofal yn cysgu ar soffas ffrindiau – sefyllfa hollol anfoddhaol, yn amlygu yr angen i’r Adran Dai a Gwasanaethau Cymdeithasol cyd-drafod a chydweithio yn lle bod mewn silos.

Y gwir ydy mi fydd y sefyllfa yn mynd yn llawer gwaeth efo dyfodiad polisi Llywodraeth San Steffan efo Credyd Cynhwysol.

Yn anffodus, dwi eto i gael fy mherswadio fod y Cyngor yma yn darparu’r gefnogaeth briodol ac addas i’r bobl ifanc yma. Ac felly oherwydd y cyfuniad yma o heriau i’n pobl ifanc, mae angen rhaglen o gefnogaeth, anogaeth, hwylus ac angen pecyn i gefnogi pobl ifanc 16 – 25 oed. Nid Gwasanaethau i Henoed yn unig ddylai fod ein Gwasanaethau Oedolion. Fel y dangosodd trasiedi yr ymchwiliad diweddar efo person ifanc yn cymeryd ei fywyd ar ôl gadael gofal y Cyngor ‘ma – mae gwir angen gweithredu.

Felly rydym yn galw ar y Cyngor i:

  • Gydnabod yr her, peryglon a’r pwysau ar ein pobl ifanc
  • I lunio strategaeth cefnogaeth i bobl ifanc 16 – 25 ym Mhowys yn pontio o wasanaethau cymdeithasol ieuenctid gan gynnwys:
  • Sicrhau cynllun Wellbeing / Llesiant yn ein ysgolion cynradd ac uwchradd
  • Sicrhau bod holl bobl ifanc Powys yn cael mynediad cyfartal  i wasanaethau tai a gofal o safon, gan eithrio rhai dan 25 sy’n gadael gofal rhag talu Treth Cyngor
  • Cydweithio efo Gwasanaethau Ieuenctid i godi ymwybyddiaeth am unigrwydd yn ein cymunedau, materion iechyd meddwl, rhywioldeb a chyffuriau, alcoholiaeth
  • I gydnabod gwaith elusennau lleol a’r trydydd sector, a chydweithio efo hwy i sicrhau cynaladwyedd y gwasanaethau cefnogaeth i’r dyfodol
  • Cydweithio efo Shelter Cymru i hybu buddiannau ac hawliau tai
  • Cydweithio efo Cais
  • Datblygu cyfleon profiad gwaith o ansawdd
  • Gwyntyllu datblygu defnydd un o fan-ddaliadau’r Cyngor i ddarparu profiad i bobl ifanc Powys i ddysgu am garddwriaeth a’r awyr agored gan ehangu mynediad i gefn gwlad.

Felly, gyfeillion, tro nesa da chi adre yn ymlacio ar ôl diwrnod blinedig, efo gwydrad o win neu gwrw, efo sŵn y cloc ar silff pen tan – meddyliwch am y rhai bregus hynny ble mae pob eiliad yn teimlo fel awr.

Tic toc; Tic toc.

Elwyn Vaughan




Effaith dechrau’r brifysgol ar bobl ifanc gyda phroblemau iechyd meddwl: fy stori i

Yn dechrau yn y brifysgol, o’n i’n ferch 18 oed, yn syth allan o’r chweched dosbarth ac yn edrych ymlaen i ddechrau bywyd newydd, mewn dinas newydd a gyda phobl newydd.

O’n i’n llawn addewidion. “Hwn fydd dy wneud di”, “Bydd bywyd Prifysgol y tair blynedd orau o’ch bywyd”, “Byddwch yn oedolyn annibynnol o’r diwedd – diolch byth”. O’n i’n ddigon diniwed i gredu’r addewidion hyn ac yn credu bysai mynd i brifysgol yn allwedd i droi fy hunan mewn i berson hollol newydd a gadael fi ddechrau eto – rhywbeth o’n i eisiau ac angen yn daer.

Ers amser hir, o’n i wedi bod yn struglo gyda phroblemau iechyd meddwl sylweddol yn cynnwys gorbryder, iselder ac anhwylder bwyta. Roedd y daith trwy ysgol a Lefel A yn anodd ac o’n i wedi treulio jyst llai na blwyddyn mewn therapi. Rhaid cyfaddef, o’n i’n neud yn dda. Ond, wrth edrych yn ôl fi’n meddwl efallai o’n i wedi perswadio fy hun o’n i’n well na’r realiti, a bod y dechrau newydd wedi golygu bydd dim angen cael therapi o gwbl.

Wedi’r cyfan, o’n i nawr yn ‘oedolyn annibynnol a dydi oedolyn annibynnol ddim angen therapi’, dywedais i fy hunan.

Fodd bynnag, yn fuan ar ôl dechrau’r cwrs o’n i wedi sylweddoli nad oedd pethau mor syml â hynny. Yn gyfrifol am gynllunio a chreu fy mhrydau bwyd fy hun ar ôl treulio y blynyddoedd ddiweddaf o dan oruchwyliaeth ac weithiau cael fy ngorfodi i fwyta, o’n i’n teimlo’n rhydd a gyda’r rhyddid daeth restriction. Mewn amser byr, o’n i wedi hollol ail-waelu yn fy anhwylder bwyta ac oedd fy ngorbryder ac iselder yn waeth nag erioed. Ond, am ryw rheswm, y tro hwn do’n i ddim yn teimlo bod modd i mi siarad allan. Pam? Achos y gred o’n i’n annibynnol, o’n i’n oedolyn sy’n dechrau bywyd newydd. O’n i wedi gadael fy hen system gymorth y tu ôl ac wedi symud ymlaen. Roedd y syniad o ofyn am help yn llawn siom ac wedi gwneud imi deimlo do’n i ddim yn ‘gwneud bywyd prifysgol yn y ffordd gywir’ – y ffordd y dylwn i neud e.

Cyn hir o’n i wedi cyrraedd y pwynt lle doedd dim ‘da fi y gallu i wneud pethau bob dydd ac wedi colli’r gallu i guddio pa mor sâl o’n i. Yn ffodus fi’n perthyn i adran fach yn y brifysgol lle mae’r staff mor gefnogol a thrwy gydol fy amser yn y brifysgol wedi gwneud unrhyw beth yn eu grym i fy helpu yn academaidd ond hefyd i fy nghalonogi a chefnogi. Dw i hefyd wedi ffurfio rhai o’r cyfeillgarwch gorau gyda phobl sydd ddim yn unig wedi rhoi’r atgofion gorau imi ond sydd hefyd, weithiau wedi achub bywyd fi.

Pe bawn i wedi gwrando ar y llais bach yn fy mhen ac wedi peidio dweud dim byd oherwydd yr ofn cael fy meirniadu neu ddim yn ymddangos yn ddigon annibynnol, os na fyswn i wedi siarad allan ac wedi gofyn am help, er gwaethaf fy nghywilydd fyddwn i ddim erioed wedi dod o hyd i’r gefnogaeth honno ac i fod yn hollol onest, dydw i ddim yn gwybod sut byddwn i bron wedi gorffen tair mlynedd yn y brifysgol.

Y dyddiau hyn mae ‘na ormod o bwysau yn cael ei roi ar bobl ifanc i dyfu fyny ac edrych ar ôl eu hunain, yn enwedig wrth wneud y trosglwyddad i’r brifysgol, sy’n gallu, fel yn fy achos, i annog pobl i gadw’n dawel am eu phroblemau ar adeg pan mae llawer o bobl ifanc yn teimlo eu bod angen y cymorth mwyaf. Does dim ots ym mha sefyllfa neu beth ydych chi’n meddwl dylech chi fod yn gwneud, gwrandewch ar eich corff a’ch meddwl. Os ydych chi’n teimlo fel bod chi angen help plîs gofynnwch, gallai hynny achub eich bywyd.

Mae’n iawn i siarad allan ac mae’n iawn os dydych chi ddim yn iawn.





Mewn breuddwyd: Sut beth yw byw gyda Dadwireddu? – Manon Elin

Mae syniad cyffredinol bod ymwybyddiaeth a dealltwriaeth am faterion iechyd meddwl yn gwella, sydd yn wir i ryw raddau, ond dim ond gyda chyflyrau cyffredin fel iselder a gorbryder.

Mae’r diffyg ymwybyddiaeth a dealltwriaeth ynghylch Dadwireddu, nid yn unig ymhlith y boblogaeth gyffredinol, ond hyd yn oed ymhlith gweithwyr iechyd, dal i fod yn broblem fawr. Anaml iawn fydd ymgyrchoedd i ‘godi ymwybyddiaeth’ am iechyd meddwl yn rhoi sylw i’r cyflyrau hynny sydd wir angen codi ymwybyddiaeth ohonynt.

Dwi wedi cyfeirio at fy mhrofiadau â dadwireddu yn fras mewn blogiau eraill, ond roeddwn i eisiau ysgrifennu blog penodol amdano, er mwyn i bobl eraill ddeall, ond hefyd er mwyn i mi geisio ei ddeall yn well fy hun. Mae ysgrifennu wir yn help i wneud synnwyr o bopeth!

Yn y blog yma byddai’n trafod: sut mae dadwireddu’n teimlo, y pethau sy’n gallu ei waethygu, sut mae’n effeithio arna’ i o ddydd i ddydd, a rhai pethau sy’n gallu helpu.

Mae dadwireddu yn gwneud i mi deimlo…

  • yn afreal, fel petawn i mewn breuddwyd, ond yn methu deffro;
  • ar goll gan fod popeth yn teimlo’n anghyfarwydd;
  • yn bell oddi wrth bopeth o’m hamgylch;
  • fel ‘mod i ar fin llewygu neu golli rheolaeth;
  • yn gaeth yn fy nghorff, ac weithiau ma ‘nwylo i’n edrych yn bell ac yn teimlo nad yw nhw’n rhan ohona i;
  • fel bod fy meddwl ar wahân i ‘nghorff;
  • fod pobl yn ymddangos yn bell ac yn anghyfarwydd;
  • wedi datgysylltu oddi wrth fy nghorff a’r byd o’m cwmpas;
  • fel bod pawb a phopeth yn ymddangos yn ddieithr ac yn afreal;
  • fel petawn i’n gwylio popeth yn digwydd o’m cwmpas, ac nad ydw i yno mewn gwirionedd.

Ma’n anodd iawn i’w ddisgrifio gan ei fod yn swnio’n rhywbeth mor rhyfedd. Wrth siarad am orbryder, mae gan bobl ryw fath o syniad am beth chi’n siarad i ryw raddau, gan fod pawb yn profi pryder fel emosiwn (nid bod gorbryder yn ddim byd tebyg i boeni arferol, ond mae ‘na gysylltiad a thebygrwydd). Does dim emosiwn tebyg i ddadwireddu ac felly does dim byd diriaethol i’w gymharu gyda.

Mae’r diffyg ymwybyddiaeth a dealltwriaeth ynghylch y cyflwr mor rhwystredig, ac yn gwneud ceisio cael cymorth gymaint anoddach.

(Llun: Flickr)

Am flynyddoedd, drwy gydol fy arddegau, roeddwn i’n credu mai fi oedd yr unig un yn y byd oedd yn profi’r teimladau hyn o deimlo’n ‘afreal’. Doedd gen i ddim ymwybyddiaeth o beth oedd salwch meddwl yn gyffredinol, heb sôn am fedru adnabod arwyddion y cyflwr anghyffredin hwn yn fy hun. Doedd gen i ddim syniad beth oedd yn digwydd – sut allen i esbonio wrth rywun arall? Doedd gen i ddim y geiriau i fynegi’r teimlad, ac mae dal yn her i’w ddisgrifio. Yr unig ffordd y gallwn ei ddisgrifio oedd ‘mod i’n “teimlo’n rhyfedd”.

Wnaeth e gymryd bron chwe blynedd i fi ddarganfod enw i’r teimlad a sylweddoli ei fod yn gysylltiedig â gorbryder a phyliau o banig. Roedd yn gymaint o ryddhad dod ar draws enw i’r teimladau hyn am y tro cyntaf, a sylweddoli ei fod yn salwch a bod pobl eraill yn teimlo’r un peth.

Dyna pam dwi mor awyddus i godi ymwybyddiaeth o’r cyflwr. Dwi’n gwybod pa mor anodd ac unig yw dioddef o’r salwch yma heb syniad beth yw e. Dwi’n grediniol y byddai fy arddegau wedi bod gymaint haws petawn i wedi deall mai salwch oedd e, a bod pobl eraill yn profi’r un peth.

Dwi wedi gweld nifer fawr o feddygon a gweithwyr iechyd meddwl ar hyd y blynyddoedd, a dwi ddim yn teimlo bod yr un ohonyn nhw wir yn deall dadwireddu. Dydyn nhw’n sicr ddim yn sylweddoli pa mor frawychus yw e. Mae e mor rhwystredig gorfod addysgu gweithwyr iechyd amdano, pan dwi eisiau atebion fy hun.

Mae ymgyrchoedd am iechyd meddwl yn gyffredinol yn rhoi pwyslais ar ‘ofyn am gymorth’. Ond beth chi’n neud pan chi o’r diwedd yn gofyn am gymorth, ond nad yw’r gweithwyr iechyd yn gwybod sut i helpu? Mae’n rhwystr ychwanegol a diangen.

Dwi ddim yn meindio esbonio’r cyflwr wrth bobl eraill yn gyffredinol; rwy’n falch o allu addysgu eraill a chodi ymwybyddiaeth amdano, ond byddwn i yn disgwyl gallu cael rhai atebion gan weithwyr iechyd, neu eu bod nhw o leiaf yn gyfarwydd â’r cyflwr.

Dwi yn gweld pethau’n dechrau gwella wrth bod mwy o bobl yn rhannu eu profiadau ohono, mewn blogiau ac ar Twitter ac ati, a gydag enwogion fel Dodie a Matt Haig yn siarad amdano yn gyhoeddus, sy’n galonogol iawn. Roedd hyd yn oed trafodaeth fer arno yn San Steffan yn ddiweddar! Er hyn, prin iawn yw’r wybodaeth a chyngor arbenigol am sut i ymdopi â’r cyflwr o ddydd i ddydd.


Pethau sy’n gallu gwaethygu’r dadwireddu a theimladau o banig:

  • Torfeydd a llefydd prysur
  • Llefydd neu sefyllfaoedd heb ffordd hawdd i ‘ddianc’
  • Llefydd anghyfarwydd, dieithr a phell
  • Blinder
  • Straen
  • Alcohol
  • Caffein
  • PMS (does dim digon o sôn am gymaint mae PMS yn effeithio ar iechyd meddwl!)

Un o’r pethau sy’n cael yr effaith fwyaf ar y dadwireddu yw’r tywydd. Mae’r dadwireddu lot gwaeth pan mae’n gymylog ac yn ddiflas, a phan mae’n braf ac yn heulog mae’r dadwireddu mwy neu lai yn diflannu. Felly mae pethau lot anoddach pan ma’r tymor yn newid yn yr hydref. Mae’n swnio’n hurt, a does gen i ddim syniad pam fod y tywydd yn effeithio gymaint arno!

Weithiau, mae’n wael heb reswm na trigger, sy’n anodd oherwydd na alla i wneud dim i helpu a dwi ddim yn gwybod pa mor hir y bydd e’n parhau.


Sut mae dadwireddu yn effeithio arna’ i o ddydd i ddydd…

(Llun: themighty.com)

Dwi o hyd yn meddwl ‘Beth os fyddai’n cael pwl o banig?’, ac yn ymwybodol pa mor bell ydw i o fy ‘llefydd diogel’, ble mae’r ffordd allan a sut fydden i’n gadael petai angen – mewn siopau, darlithoedd, cyfarfodydd a phob adeilad a sefyllfa.

Mae dewis ble i eistedd mewn ystafell yn anodd; ydw i’n eistedd yn agos at y drws er mwyn teimlo’n fwy cyfforddus a gallu canolbwyntio, neu yn gwthio ac yn herio fy hun i eistedd unrhyw le, ond yn teimlo’n anxious a panicky a chynyddu’r siawns o gael pwl o banig?!

Mae’r dadwireddu yn amrywio llawer o ran pa mor wael yw e. Yn gyffredinol, mae’r teimlad yn mynd a dod yn raddol o hyd heb greu gormod o drafferth. Dyw e ddim yn rhywbeth sydd yno drwy’r amser, a galla i bellach feddwl amdano heb ei deimlo. Ond hyd yn oed pan dwi’n teimlo’n iawn, dwi o hyd yn ymwybodol ac yn poeni y gallai waethygu o fewn eiliadau.

Mae’n anrhagweladwy iawn; mae’n amrywio gymaint o ddydd i ddydd ac o awr i awr, sy’n golygu bod gwneud trefniadau yn anodd. Dwi ddim eisiau ymrwymo i wneud unrhyw beth oherwydd dwi ddim yn gwybod sut fydda’ i o un diwrnod i’r llall.

Mae’n anodd cyfleu mewn geiriau pa mor frawychus yw e pan mae ar ei waethaf. Pan oeddwn i’n cael y pyliau yn ifanc, roeddwn i’n rhewi ac yn sgrechian am help. Dyna pa mor erchyll a brawychus yw e. Erbyn hyn, galla’ i rheoli’r panig a’r dadwireddu yn llawer gwell. Mae fwyaf brawychus pan ei fod yn digwydd yn ystod y nos. Weithiau rwy’n deffro ganol nos mewn panig ac yn dissociated. Dyna’r profiad mwyaf brawychus.

Un o’r pethau gwaethaf am ddadwireddu yw’r ofn parhaus y bydd e’n gwaethygu’n sydyn. Mae’r ofn yno o hyd, bob dydd, cyn mynd mas a gwneud unrhyw beth. Alla’ i ddim cofio sut deimlad yw byw heb yr ofn o gael pwl o banig neu brofi dadwireddu. Dwi wedi colli cyfri ar sawl gwaith dwi wedi gorfod troi ‘nôl wrth fynd i rywle oherwydd bod y dadwireddu a’r panig yn rhy wael. Mae’r ofn mor gryf mae’n anodd mynd mas yn gyfan gwbl weithiau. Mae’n rhy anodd a galla’ i ddim dychmygu ‘mod i’n mynd i allu ymdopi. Ond wedyn dwi’n teimlo’n euog am ildio a ‘mod i ddim yn trio’n ddigon caled i wella.


Pethau sy’n gallu helpu:

  • Darllen am brofiadau tebyg pobl eraill – mae hyn yn gymaint o gysur, ac yn help i atgoffa fy hun mai salwch yw e, a bod pobl eraill yn teimlo’r un peth.
  • Haul a thywydd braf
  • Unrhyw fath o dechnegau daearu neu distraction – gwrando ar gerddoriaeth neu bodlediadau, neu ganolbwyntio ar y pethau bychain sydd o’m cwmpas
  • Gorfodi’n hun i wneud pethau (ond dim gormod!) Gwthio ffiniau’r comfort zone, sy’n anodd gan fod ffiniau’r comfort zone yn newid yn ddyddiol.
  • Atgoffa fy hun ei fod e YN pasio yn y diwedd
  • Anadlu!

Gyda chymorth cwnsela yn ddiweddar (yn Gymraeg!), dwi’n ceisio newid y ffordd dwi’n meddwl amdano…

  • Derbyn y cyflwr, derbyn y bydd yn amrywio o ddydd i ddydd, ac mai dysgu ymdopi sydd angen ei wneud, yn hytrach nag anelu at wellhad llwyr. Roedd hyn yn anodd iawn i ddechrau. Doeddwn i ddim eisiau ei dderbyn e, na byw gyda fe, na gorfod ymdopi ag e bob dydd. Roeddwn i eisiau ateb i wella!
  • Derbyn y dadwireddu pan mae e’n wael, yn hytrach na mynd i banig a cheisio brwydro yn ei erbyn.
  • Cymryd bob dydd fel mae’n dod, a chofio nad yw un diwrnod gwael yn golygu y bydd y diwrnod nesaf hefyd yn wael.
  • Derbyn nad oes rheswm pam ei fod yn wael bob tro. Derbyn sut dwi’n teimlo ar y pryd yn hytrach na chwestiynu a cheisio dadansoddi pam ei fod yn wael.
  • Dysgu ‘mod i yn gallu ymdopi gyda fe, er mor anodd yw hynny.

Mae byw gyda dadwireddu a gorbryder yn gwneud y pethau symlaf yn anodd. Mae’n frwydr ddyddiol ac mae’n cymryd cymaint o egni, gwaith meddwl ac adrenalin i wneud unrhyw beth.

Er hyn, pan dwi yn llwyddo i wneud rhywbeth, mae’n deimlad mwy gwobrwyol a gwerthfawr, a galla i werthfawrogi’r cyfnodau o deimlo’n OK llawer mwy na phe na bawn i’n brwydro’r gorbryder a dadwireddu. Mae llwyddo i wneud rhywbeth anodd yn teimlo’n gymaint o ryddhad, yn teimlo’n liberating ac yn rhoi’r hyder i fi feddwl ‘mod i yn gallu ymdopi! Ma’r dadwireddu a gorbryder yn rhan enfawr o ‘mywyd i, ond mae yn bosib byw bywyd weddol normal, ac ar y cyfan galla i reoli’r panig a dadwireddu, yn hytrach na chael fy llethu ganddo.

Manon Elin





Gwella’r meddwl ynghyd â’r corff – Huw Marshall

Pan mae salwch yn eich taro yn annisgwyl, mae ambell beth yn dod i’r amlwg, pethau da chi erioed wedi hyd yn oed ystyried o’r blaen.

Ar yr 28ain o Chwefror o’n i’n hedfan, o’n i’n dathlu fy mhen blwydd yn hanner cant, o’n i newydd sefydlu busnes newydd ag yn gweithio ar cwpwl o brosiectau cyffrous. Mater bach oedd y llawdriniaeth oedd yn fy nisgwyl y diwrnod canlynol. Op hernia digon syml i drwsio rhwyg yn y cyhyrau dan y botwm bogail, fewn am 7:30 yn y bore, adre erbyn 4. Cwpwl o ddyddiau off cyn cynnal sesiwn ar y Gymraeg ar y dydd Mercher canlynol.

Bore Sadwrn yr ail o Fawrth, y diwrnod wedi’r llawdriniaeth, dyma fi’n deffro am 4 y bore yn teimlo’n sâl. Mewn a fi i A&E y bore hwnnw am gyngor, adre erbyn amser cinio efo moddion atal chwydu a tabledi lladd poen cryf.

Erbyn y nos Sul canlynol yn ôl a fi A&E yn teimlo’n waeth. Roedd rhywbeth o’i le….

Op sylweddol iawn i drwsio’r hun a oedd wedi methu deuddydd cynt, ffitio mesh “organic” gyda chost o £10,000, ffitio dau draen a’n rhoi ar gwrs o 3 antibiotic pwerus tu hwnt. O’n i fewn ar y ward am weddill yr wythnos. Ond o fewn diwrnod, roedd y teimlad o eisiau chwydu pob tri chwarter awr yn ôl, mwy o foddion gwrth chwydu ar ben y lladdwyr poen ar antibiotics.

Erbyn y dydd Iau o’n i’n cael profiadau seicotig, o’n i’n amlygu i’r staff fy mhryderon am fy sefyllfa seicolegol. O’n i’n amau bodolaeth yr ysbyty, o’n i’n clywed lleisiau trwy pibau’r ysbyty.

Am 2 y bore dydd Gwener, digon oedd digon. Wedi crefu gweld doctor, daeth un i fy ngweld. Rhoddwyd bibell lawr fy nhrwyn a daeth dros 6 litr o hylif o fy stumog a thu hwnt. Roedd y teimlad o salwch corfforol wedi mynd ond ddim y salwch meddyliol. Ges i brofiad “messianic”, o’n i’n gweld popeth yn glir, deall popeth, oedd ateb gena’i i pob dim. Y penwythnos yna o’n i fel person diarth. Ges i sgwrs gyda doctor ifanc (yn Gymraeg oedd yn fendith yn ei hun) am fy nghyflwr meddyliol. Ges i’r argraff bod y system yn eu paratoi i drin pobol yn gorfforol ond roedd y meddwl yn ddisgyblaeth gwahanol.

Ges i sgwrs â’r fferyllydd am yr hyn o’n i di brofi a daeth cadarnhad fod y cymysgedd o feddyginiaethau ar ben diffyg cwsg – o’n i heb cysgu mwy na dwy awr ar y tro ers dros wythnos – yn siŵr o fod wedi cyfrannu at yr hyn a brofwyd. Nath y sgwrs cadarnhau do’n i’m yn fygythiad i fy hun ag o’n iawn i fynd adre dechrau’r wythnos honno. Tra yn yr ysbyty o’n i di anghofio cymryd y tabledi o’n i’n cymryd ar gyfer gorbryder, roedd o ar fy nodiadau fel yr unig meddyginiaeth o’n i’n cymryd, ond gafodd hyn ddim ei gwestiynu na’i thrafod o gwbl. Yn dilyn y penwythnos “coll”, es i nôl ar y tabledi.

Adre a fi a llwyth o antibiotics a gorchymyn i gymryd hi’n ysgafn. Ar y dydd Sadwrn dyma fi yn y gwely am 5 yn crynu. Deffro bore Sul mewn pwll o waed oedd wedi dod o’r clwyf. Yn ôl i A&E eto. Y tro yma, plaster anferth dros y graith a gorchymyn i gymryd paracetamol. Nos Sul teimlo’n oer eto ac i’r gwely, deffro eto gyda gwaed yn dod o’r clwyf… ia, nôl i A&E, plastar arall. Erbyn dydd Mawrth roedd gwaed yn llifo o’r clwyf, yn ôl i A&E, y tro yma llawfeddyg yn fy ngweld, yn agor rhai o’r pwythi, ag allan a clot gwaed 1kg o bwysau a litr o waed. Roedd hyn wedi gadael twll 9cm o ddwfn, 10cm o hyd a 7cm o lêd. Nôl a fi mewn i’r ward.

Trwy gydol hyn ges i ddim sgwrs am fy iechyd meddwl.

O’n i fewn yn yr ysbyty am bron i wythnos arall, fy nghlwyf yn cael ei drin yn ddyddiol, cyn i fi cael dod adref a cael triniaeth dyddiol dan ofal y nyrsys cymunedol a staff y clinigau clwyfau.

Bron i ddeufis o drafferthion a triniaethau. Cyfnodau o flinder ac iselder anhygoel. Teimlo’n unig, yn ddiwerth – methu gweld diwedd i fy mhroblemau.

Mae rhannu fy mhrofiadau ar Twitter a Facebook wedi bod yn help – mae fy nghymuned o ffrindiau da a rhithiol wedi bod yn gefn.

Ond os oes un peth dwi wedi ei ddysgu o fy mhrofiadau, mae’r ochr seicolegol o salwch corfforol a’r cyfnod sy’n ei ddilyn ddim yn cael ei ystyried a’i thrafod yn ddigonol.

Dwi dal yn gwella yn gorfforol, mae’r clwyf i weld yn gwella a lleihau. Beth sydd ddim i weld yw’r niwed seicolegol mae hyn wedi ei achosi. Dwi am chwilio am gymorth proffesiynol i helpu’r broses, ond dwi wedi gorfod gwneud hyn fy hun. Dio’m yn rhan o’r “after care” mae’r clwyf corfforol yn ei dderbyn…

Huw Marshall




Llythyr at fy iselder

Annwyl fwli,

Sut wyt ti mor gryf?  Dwyt ti byth yn diflannu’n llwyr, ond sut A PHAM wyt ti’n dod nôl ata i dro ar ôl tro ar ôl tro?  Dwi wedi cael digon arnat ti, pam nad wyt ti wedi cael digon arna i?  Ydw, dwi wedi gwella llawer yn y ddwy flynedd ddiwetha’, ond rwyt ti’n dod nôl yr un mor ffiaidd a chreulon ag erioed, heb rybudd fel arfer.

Maen nhw’n dweud wrtha i mai’r cyfnod yma yn fy mywyd yw’r cyfnod gorau. Rwy’n ifanc gyda gweddill fy mywyd o fy mlaen i. Roeddwn i’n arfer edrych ymlaen at fy nyfodol.  Ro’n i eisiau’r cyfan; gyrfa i’w mwynhau, ffrindiau, cwympo mewn cariad, teulu fy hun efallai. Ond nawr, diolch i ti, dydw i ddim eisiau gweddill fy mywyd.  Dydw i ddim yn gweld y pwynt.  Ond rwy’n gwybod hefyd nad ydy hynny’n opsiwn felly mae’n rhaid i fi gario ‘mlaen gyda’r frwydr.  Ti yn erbyn fi.  Ti a’r byd yn fy erbyn i.

Ti a’r byd.  Yn fy erbyn i.  Dyna sut dwi’n teimlo.  Dwi mor unig.  Dwi wedi colli cymaint o ffrindiau ers i ti ffeindio fi.  A diolch i ti mae cwrdd â phobl newydd mor, mor anodd.  Dwi’n casáu fy hun, felly sut alla i ddisgwyl i unrhyw arall fy hoffi i?  Sut alla i ddisgwyl i unrhyw un newydd aros gyda fi?

Pam wyt ti’n gwneud i fi gymharu fy hun â PHAWB rwy’n cwrdd â nhw?

Mae pawb arall yn well na fi…ym mhob ffordd.  Ti’n gwneud i fi gredu mai fi yw baw isa’r domen.  Rwy’n gweld eisiau’r hen fi, y person oeddwn i cyn cwrdd â ti, er nad ydw i’n cofio llawer amdani hi erbyn hyn. Diolch i ti.  Dwi hefyd yn gweld eisiau’r oedolyn byddai’r hen fi wedi tyfu mewn iddi.

Rwyt ti wedi bod gyda fi ers saith mlynedd bellach.  Weithiau fel cysgod bach ysgafn ac weithiau fel blaidd yn fy rhwygo i i ddarnau.  Mae’r therapi wedi helpu ond mae’n anodd cario ‘mlaen gyda’r stwff ddysgais i ar fy mhen fy hun.  A dim ond hyn a hyn mae’r tabledi’n gwneud.  Rwyt ti’n hen wrach greulon ac mae ymladd yn waith caled a pharhaus.

Ond rhaid parhau, am nawr o leiaf.

Croeso i ti adael UNRHYW BRYD, chest ti ddim gwahoddiad i ddod yn y lle cyntaf.

Fi.




Iechyd meddwl, y pwysigrwydd o siarad ac adnoddau Cymraeg – Matt Spry

(Ymddangosodd yr erthygl hon yn gyntaf ym mhapur bro Y Dinesydd, Ebrill 2019)

Mae’n ddrwg gen i nad ysgrifennais i golofn ar gyfer y rhifyn diwethaf. Dw i wedi bod yn sâl iawn – cyfnod arall o iselder eithafol, y gwaethaf ers blynyddoedd.

Ydy hi’n briodol fy mod i’n sôn am hyn yma? Ydy, byddwn i’n dweud. Mae pethau wedi gwella dros y blynyddoedd ond mae dal cryn dipyn o stigma/tabŵ yn gysylltiedig â phroblemau iechyd meddwl, ond yn ôl Iechyd Cyhoeddus Cymru mae tua chwarter y boblogaeth yn profi problemau iechyd meddwl. Hunanladdiad yw’r lladdwr unigol mwyaf o ran dynion ifanc yng Nghymru.

Felly mae’n hanfodol ein bod ni’n siarad am iechyd meddwl a gwneud yn siŵr ein bod ni’n creu cymdeithas ble mae pobl yn teimlo’n gyfforddus i siarad am bethau felly.

Mae’n hanfodol ein bod ni’n pwysleisio ei bod hi’n iawn i siarad a’n bod ni’n annog pobl i siarad a rhannu problemau a phrofiadau. Galla i gyfrannu drwy sôn am fy mhrofiad i pan mae’n briodol ac yn berthnasol – gobeithio y gall hyn wneud i rywun arall deimlo fel y gallan nhw siarad.

Mae’n bwysig hefyd ein bod ni’n codi ymwybyddiaeth am gyflyrau ac am adnoddau sydd ar gael i helpu pobl, yn enwedig yn y Gymraeg.

Ni wn i ddigon am ddarpariaeth Gymraeg (neu ddiffyg darpariaeth Gymraeg) yng ngwasanaethau Iechyd Meddwl i sôn amdani yma ac mae’n astudiaeth ddirfawr ynddi hi’i hun! Fodd bynnag galla i adael i chi wybod am rai o’r adnoddau Cymraeg sydd ar gael. Mae gan y sefydliadau hyn bresenoldeb ar y cyfryngau cymdeithasol hefyd.

Mae meddwl.org yn wefan sy’n darparu gwybodaeth am anhwylderau iechyd meddwl, triniaeth, gwybodaeth am ble i gael cymorth, gwybodaeth ar gyfer teulu a ffrindiau rhywun sy’n profi problemau, gwybodaeth am hunanofal, cyfle i ddarllen am brofiadau personol, newyddion, straeon byrion, erthyglau a llawer mwy. Mae’r rhan fwyaf o’r cynnwys yn cael ei greu gan bobl sydd wedi wynebu anhwylderau iechyd meddwl eu hunain.

Mae Amser i Newid Cymru’n canolbwyntio ar ymgyrchu ‘i roi diwedd ar stigma a gwahaniaethu ar sail iechyd meddwl yng Nghymru.’ Maen nhw’n rhedeg ymgyrchoedd ar wahanol bynciau yn y maes a chynnal digwyddiadau i godi ymwybyddiaeth. Maen nhw’n gwneud llawer o waith ynglŷn ag iechyd meddwl yn y gweithle. Ceir llawer o wybodaeth ar eu gwefan hefyd am wahanol broblemau iechyd meddwl a chymorth, straeon personol ac adnoddau am ddim ar gyfer unigolion, sefydliadau a phobl ifainc.

Mae gan wefan Mind adran Gymraeg. Ceir llawer o wybodaeth am wahanol fathau o broblemau iechyd meddwl a chanllaw am sut i ofyn am help ar gyfer problemau iechyd meddwl. Mae’r wefan yn dweud eu bod nhw’n cyfieithu mwy a mwy o wybodaeth i’r Gymraeg.

Diolch yn fawr iawn am ddarllen – mae’n bwnc sy’n bwysig i fi.

Matt Spry





Oes rhaid bod yn alcoholig i stopio yfed yn gyfan gwbl? – Angharad Griffiths

Angharad

Oes rhaid bod yn alcoholig i stopio yfed yn gyfan gwbl? Wel, nagoes, wrth gwrs  – ond pam bod e’n teimlo felly? 

Mis yma, rwyf yn dathlu 6 mis o fod yn sobor. Sdim dropyn o alcohol wedi pasio fy ngwefusau ers y 30ain o Fedi 2018 (a bi-product bach handi o hyn – dwi heb gael dim un sigaret chwaith….o ni’n “ffag ‘da diod” kinda gal!).

Ond dwi’n sicr bod y gair alcoholig wedi stopio fi rhag neud rhywbeth am fy mhroblem yn gynt – ac yn stopio lot o bobl erill rhag neud rhywbeth am gor-yfed.

Mae’r ddelwedd o alcoholig yn un eithaf hen ffasiwn – rhywun sydd yn yfed bob dydd…whiskey mas o fag papur brown fel arfer! Rhywun sydd wedi colli bob dim – wedi cyrraedd y proverbial rock bottom – colli swydd, trwydded gyrru, teulu, cartref…ayyb.  Yr unig ateb i’r broblem ar y raddfa yma ydi mynd i AA a gorfod defnyddio will power bob dydd i beidio yfed.   Jest cwffio cravings am byth.  Mae’n swnio fel uffern i rhanfwyaf o bobl – hyd yn oed i bobl sydd heb broblem yfed!  Mae hefyd yn label eithaf embarrassing ac yn llawn cywilydd – rhywun sy wedi colli rheolaeth yn llwyr.  O ni ddim ishe’r label yma – ac felly dyna pam oedd derbyn bod rhaid i mi rhoi’r gorau i yfed yn gyfan gwbl mor blydi anodd a wedi cymryd fi dros 10 mlynedd o soul-searching i ffeindio’r ateb sy’n siwtio fi.

Heb ddiflasu chi gormod gyda fy full life story – mi oeddwn o gwmpas fy 30au cynnar pan nes i ddechrau poeni am faint o ni’n yfed.  Roeddwn i newydd gael fy nhroed ar y property ladder ac yn joio yfed gwydryn o win neu ddau (neu dri) o flaen y teli gyda’r nos.  Odd e’n teimlo digon diniwed a bod pawb yn neud e – ond mi oedd llais yng nghefn fy meddwl yn gweud “ti’n licio hyn bach gormod.”  Nes i lwyddo cuddio union faint o ni’n yfed bob wythnos trwy gael bywyd cymdeithasol eithaf prysur a chael ffrindiau oedd mas lot (a sicrhau gangs gwahanol o ffrindiau oedd mas ar wahanol nosweithi).

O ni hefyd odan ryw illusion y bysai’r yfed trwm yn stopio pan fyse gen i deulu bach fy hun.  Felly, da’th e bach o sioc i fi pan oeddwn wedi mynd nôl i yfed lot tra oeddwn ar gyfnod mamolaeth gyda fy nghyntaf anedig pum mlynedd yn ôl  (disclaimer – o ni wedi llwyddo peidio yfed pan yn feichiog gyda llaw – cyn i neb boeni am Osian druan!! Ac oedd hyn, wrth gwrs, yn “brawf” i mi bo fi ddim yn “alcoholig”).  O’dd Osian tua 6 mis pan nes i ddechre fynd i boeni eto bod yfed fi ddim yn “normal”.  Er bo fi ddim yn yfed bob dydd – y broblem oedd methu stopio pan o ni yn yfed.  O ni’n yfed tan meddwi.  Tan blackout neu tan chwydu.  Bob tro.  Allai ddim cofio unrhyw achlysur lle nesi stopio ar ôl un gwydr.  O ni bob tro yn yfed y botel gyfan – ac yn fwy aml na dim, yn agor ail.  O ni’n trio bob math o driciau gwahanol er mwyn helpu fi yfed yn gymedrol – fel dim ond prynu lager gwan, boteli bach o win neu cael G&T bob nos fel bod llai o craving erbyn diwedd yr wythnos….ond, needless to say na’th ‘run o hein weithio!  O ni’n dechre cael llond bol o ddeffro yn y bore yn teimlo yn ofnadwy ac yn llawn casineb at fy hun achos o ni wedi methu, unwaith eto, i stopio ar ôl gwydr.

Mi nesi ddechre gwglo’r frawddeg “am I an alcoholic?” yn eithaf aml.

O ni’n ticio rhai o’r bocsys, ond dim bob un – ac felly, yn rhoi sêl bendith i fi gario mlaen gyda’r yfed dinistriol – oedd yn dechre neud fi’n dost iawn yn feddyliol.  Ond…toeddwn i ddim yn alcoholig, nagoeddwn?! Dim ond alcoholics sydd angen stopio yfed.

Pan oedd Osian yn 10 mis oed, es i nôl i weithio – ond o ni mewn lle tywyll iawn iawn yn feddyliol ac fe wnaeth fy ngŵr orfodi fi fynd i weld fy meddyg teulu gan fod e’n amau bod gen i iselder.  O ni jest yn meddwl mai fel hyn o ni – odd hyn eithaf “normal” i fi deimlo yn isel, yn ddi-hyder…. “fi’n berson glass is half full”, dyna sut mae fy DNA wedi’i weirio.  Dim byd fedrith doctor na thabledi ‘neud.  Na’th y gŵr gonfinsio fi’n diwedd bod y teimladau o ni’n cael am fy hun ddim yn normal ac felly, es i at y doctor ac o fewn 24 awr gesi alwad gan rywun o’r uned iechyd meddwl.  Gesi persgriptiwn o Sertaline.  Nesi syllu ar y bocs am oes.  Gwglo bob dim amdan y cyffur yma.  Un peth daeth yn amlwg bod fwy o siawns i’r tabledi yma weithio heb alcohol.  O’dd hyn yn newyddion ffantastig!!  Fyswn i yn gallu cuddio fy mhroblem yfed tu ôl iselder!  GeniusByse deud wrth bawb fy mod i wedi gorfod stopio yfed achos bo fi ar anti-depressants lot llai embarassing na gweud bo fi’n stopio yfed achos bod gen i broblem yfed. 

O’dd hyn reit empowering i ddechre – a nes i weld e fel cyfle i golli pwysau a safio bach o arian fyd!  Ond y brif wers o ni ishe ddysgu oedd sut i yfed yn GYMEDROL!  Bydd y stint yma o beidio yfed yn siŵr o sortio fy nhueddiad i or-yfed….siawns?

Ryw 6 wythnos yn ddiweddarach, na’th y genfigen setio mewn. O’dd gweld pawb efo’i Gins neu Proseccos ar nos Wener yn ormod a nes i ddechre yfed yn ôl –  ac yn eithaf cymedrol i ddechre (Hwrê – I’d cracked the code!).  Ond, o fewn ychydig fisoedd, roedd yr hen arferion nôl ac o ni’n yfed yn drwm 1-2 waith yr wythnos. A dyma ddechre eto ar y cycle o feddwi – casáu fy hun – meddwi – casáu fy hun – meddwi – casáu fy hun….on repeat.

Fast forward i’r cyfnod diwethaf i fi yfed yn drwm – ar ôl enedigaeth fy merch, Alaw.  O’n i wedi colli rheolaeth erbyn hyn.  O’n i wedi cael digon o dorri pob addewid o’n i’n neud i fi’n hun – “dim ond un gwydr heno”/“dim ond un botel heno”/“dim ond yfed nos Wener wythnos yma”/“dim ond yfed efo ffrindiau”/“dim ond yfed ar achlysur arbennig” – torri pob un!

O’n i’n teimlo gymaint o fethiant, teimlo gymaint o gywilydd bo fi methu rheoli faint o’n i’n yfed.  Oedd y casineb at fy hun yn tyfu a thyfu tu fewn ac o ni wirioneddol yn dechrau meddwl efallai byse pawb yn well off hebdda i.  Byse’r plant yn well heb mess fel hyn o fam.

Ynghanol hyn o’n i’n trefnu fy mhriodas! Ac er bo fi eisiau stopio yfed – roedd y parti plu a’r diwrnod mawr yn esgusodion perffaith pam fy mod i methu rhoi’r gorau iddi cweit eto.

Chef

Ac yna  – dim ond 5 diwrnod cyn y briodas ges i newyddion wnaeth dorri fy nghalon i ddarnau mân.  Oedd fy nghefnder a ffrind – Gareth “Chef” Williams – wedi colli ei frwydr gydag alcohol.  Oedd Chef wedi bod yn dost iawn gydag alcoholiaeth ers dros 20 mlynedd. Nes i fyw gyda fe am 2 o rheina ac mae’n rhaid fi gyfaddef gafo ni lot fawr o hwyl gyda’n gilydd ac roedd alcohol yn ganolbwynt i bob dim!  Ond, roedd Chef yn yfed caniau o Strongbow trwy’r dydd, bob dydd.  Oedd byw gyda alcoholig yn neud i yfed trwm fi edrych yn “iach!”  Oedd Chef mewn a mas o re-hab am flynyddoedd – ac roedd ei stint diwethaf yn teimlo’n llwyddiannus.  O’dd e heb yfed ers 18 mis tan y relapse na’th ladd e.  Na’th alcohol ddwyn Chef oddi wrtho ni  – roedd alcohol wedi gwenwyno pob darn o’i gorff tan fod ei organau ddim yn gweithio.   Odd rhaid i fi neud rhywbeth am fy yfed i cyn iddo herwgipio fi hefyd.

Roedd marwolaeth Chef yn drobwynt. 

Gesi’r wake-up call bod y stwff yma yn beryg.   Oedd rhaid i mi stopio cael cywilydd am y gair alcoholig er lles fy mywyd.

Aeth y briodas yn ei flaen ac er i mi addo i fy hun fyswn i ddim yn yfed y noson cyn y briodas nac ar fore’r briodas…nesi i dorri bob addewid.  Dwi’n cofio prin DIM o’r parti nos ac mae gen i gymaint o gywilydd o hyn.  Ar ôl gwario gymaint o amser ac arian yn trefnu diwrnod mor arbennig – na’th alcohol dwyn oriau o f’atgofion.

Tro yma mi oeddwn yn benderfynol o sortio’r busnes yfed yma unwaith ac am byth – fe nes i fynd i un cyfarfod AA, ond o’n i’n gwbod odd e ddim i fi.  Felly, nes i ddechre neud lot fawr o waith ymchwil mewn i’r pwnc.  Darllen Quit-Lit (The Unexpected Joy of Being Sober – Catherine Gray, How To Kick the Drink – Jason Vale, This Naked Mind – Annie Grace, Recovery – Russell Brand) a dechrau dilyn llwyth o bobl ‘sobor’ ar Instagram.  Oedd e’n help enfawr gwbod bo fi ddim ar ben fy hun a bod gymaint o bobl erill mas yna ddim yn galw ei hunen “alcoholig” ond yn gwbod bod yfed yn broblem.  Mae’r gymuned sobor sydd ar lein yn wirioneddol wych.  O ni’n teimlo fel fy mod i wedi ffeindio fy tribe!

Dydi’r flwyddyn ddiwethaf ddim wedi bod yn hawdd – a na’th e ddim digwydd dros nos.  Ges i 3 relapse yn y cyfnod yma (un eitha spectacular lle nesi chwydu mas o gar oedd yn symud ar yr A55!).  Ond na’th bob un ohonyn nhw neud fi’n gryfach.  Atgoffa fi bo fi’n well off heb alcohol.  Oedd yr ysfa am newid yn mynd yn gryfach na’r status quo.  O ni’n dod fyny at 40 – hanner ffordd trwy fy mywyd (touch wood!) – ac o ni 100% barod i ddechrau pennod newydd.  Act 2 – The Sober Years!

A dyma fi heddi – 6 mis sobor.

Mae pwysau enfawr wedi codi o fy ysgwyddau.  Dwi’n rhydd.  Dydi alcohol ddim yn rheoli fi dim mwy.  Dwi’n teimlo’n ffodus iawn bo fi wedi darganfod hyn cyn iddi fynd rhy hwyr – a sgen i ddim cywilydd bellach bod gen i ddim rheolaeth dros addictive substance!

Mae Russell Brand yn esbonio fe’n berffaith:

This is the age of addiction, a condition so epidemic, so all-encompassing and ubiquitous, that unless you are fortunate enough to be an extreme case, you probably don’t know you have it

Ac mewn twist bach digon od – dwi nawr yn teimlo’n falch bo fi wedi cael y broblem yma!  Achos dwi wedi cael yr allwedd hudol i fywyd heb inner chatter dinistriol.  Dwi ddim ishe bod yn prohibitionist na’n worthy – jest gweud bod stopio yfed wedi gweithio i fi.  Wrth gwrs, dwi dal i gael diwrnodau shitty, ond dwi’n delio gyda nhw’n well.  Mae gen i fwy o oriau yn y dydd, croen gwell, mwy o amynedd da’r plant, fwy sharp yn gwaith, pen yn fwy clir, mwy o arian yn banc, wedi colli pwysau ac yn llwyddo i redeg 4 gwaith yr wythnos!  Dwi’n teimlo fel bod fy ymenydd a’m corff yn gweithio ar lefel lot uwch nag oedd e o’r blaen (siŵr bod y bwyta’n iach a’r rhedeg yn helpu hyn hefyd – a’r intermittent fasting, ond mae hwnna’n blog at rywdro arall!).  Mae’r person o’n i moyn bod pan o’n i’n yfed yn dechre dod yn araf bach trwy beidio yfed.  Dwi ddim ofn cwmni fy hun dim mwy – a dwi’n dechre magu bach mwy o hyder.

Os oes rhaid i mi alw fy hun yn alcoholig i achub fy mywyd ac er mwyn i bobl erill dderbyn bo fi methu yfed – wel, c’est la vie!   Ond, doeddwn i ddim yn alcoholig yn yr ystyr bo fi yn cael shakes os nag oeddwn yn yfed (fel Chef druan), ond dwi’n sicr ar ryw sbectrwm o fod yn gaeth i ddiod.  Does dim rhaid cyrraedd y cliché “rock bottom” o alcoholiaeth i neud rhywbeth amdano fe chwaith achos falle bydd hynny’n rhy hwyr.   Mae 25 o bobol yn marw Y DYDD yn y DU o alcohol related death.  Mae hynna’n frawychus!  Ond eto – fi yw’r weirdo mewn cymdeithas sydd wedi dewis peidio yfed dim mwy!

Mi fyddai’n 40 mis nesa ac yn gyffrous iawn am y bennod nesa yn fy mywyd – a dwi mor falch o fy hun bod fi’n dechre’r pen-blwydd yn 6 mis sobor!  Dyma’r anrheg gorau erioed.  Ta-ta blackouts, self-loathing a’r teimlad crinj ‘na yn y bore.  ‘Sdim hyd yn oed rhaid i mi ddefnyddio will power rhagor – dwi jest wirioneddol ddim ishe sbwylio be sta fi nawr trwy yfed gwenwyn sy’n mynd i neud fi’n rili dost.

Fi ffaelu aros i weld be sta Act 2 i gynnig i mi  – a’r darn gorau yw, dwi am gofio fe gyd! 

Angharad Griffiths


Darllen rhagor:




Mae ‘na haul ar ddiwedd yr ogof – Nia Owens

Ma’ na haul ar ddiwedd yr ogof…

O ni fyth yn ferch swil o gwbl yn ysgol. Oedd ffrindiau da gen i, nid oedd unrhyw beth all unrhyw un ddweud wrtha’i fy effeithio. Ond, do’n i fyth yn hollol hapus gyda nghorff, o’ni just ddim yn meddwl llawer amdano. Pan o’ni yn y chweched newidiodd popeth yn hollol. O’n sboner a fi wedi gwahanu, ac fe ddadleais efo’n holl grŵp o ffrindiau, yn gadael fi ar ben fy hun, yn unig ac yn hollol ddi-hyder. Dyna’r peth cyntaf oedd wedi cychwyn yr holl cogs yn fy mhen fy mod i ddim digon da.

Aeth flwyddyn olaf chweched heibio, collais damed o bwysau ond dim byd llawer – dim ond tyfu i fyny o ni’n meddwl o’ni. Dechreuais y Brifysgol yn yr un dref a oedd yn golygu fy mod i wedi gallu aros adref. Oedd gen i ffrindiau newydd ac roedd pethau yn dda eto, ond yn ystod y flwyddyn gyntaf yn y Brifysgol wnaeth pethau adref newid ychydig gan olygu fy mod i’n helpu fwy gyda gwaith adref. Oedd yr angen amdana’i adref yn rhoi rhyw fath o bwrpas i fi, o ni eto’n teimlo fel fy mod i’n plesio ac yn ddigon.

Yn y Brifysgol newidiodd pethau…

Wrth aros adref o ni ddim wir yn ffitio mewn, o’ni di dechrau colli fwy o bwysau, o hunan hyder, yn gweld yr holl ferched oedd yn ffitio mewn… O ni’n meddwl bo nhw i gyd yn fwy tenau, yn fwy pert, yn popeth o’ni ddim….

Collais fwy o fwy o bwysau, gan disgyn ymhellach o’r grŵp o ffrindiau newydd o’ni wedi’i neud, nes fy mod wedi gwthio nhw i ffwrdd heb hyd yn oed sylweddoli… Doedd neb yn dweud llawer, doedd neb yn nabod fi yn pwyso fwy felly pam fyddai unrhyw un yn dweud unrhyw beth?! Mond un ffrind oedd ar ôl gena’i o’r ysgol, fy ffrind gorau, a hi oedd yr unig un oedd yn gwybod popeth aeth ymlaen, a hi oedd yn gweld y gwahaniaeth.

Erbyn dechrau’r drydedd flwyddyn o’ni wedi colli dros 3 stôn… O ni nawr yn wynebu bywyd mewn ‘sbyty yn cael fy mwydo trwy diwb… Dyna’r tro cyntaf i fi weld Mam a Dad yn sylweddoli pa mor wael oedd pethau wedi mynd..

Fel aeth y misoedd ymlaen ges i ail gyfle i newid pethau rownd.. Ges i driniaeth drwy ddietegydd a nyrs Gwasanaethau Iechyd Meddwl CAMHS a helpodd hyn i fi allu cael yr hyder i gael rhywbeth gwahanol i fwyta yn lle’r salad arferol o ni’n cael fel petai’n gyfraith bob nos. Ond do’n i ddim yn dilyn y cynllun yn gywir, a do’n ni dal ddim yn bwyta cinio. Ro’n i’n dal i sicrhau fod fy watsh yn dweud fy mod i wedi llosgi digon o galorïau’r dydd. O ni’n pwyso fwy a tamed yn well nag o’ni, ond oedd yr anorecsia dal yna, ac roedd dal uwch fy mhen yn fy rheoli.

Newidiodd pethau fwyaf i mi un haf pryd wnes i ddechrau seiclo

Dechreuais i seiclo pob dydd, ymhellach ac ymhellach… Wnes i ddechrau bwyta fwy i roi’r egni i fy hun i allu seiclo ymhellach.. Ond o’ni dal ddim yn hapus, ddim yn hyderus. Daeth y newid fwyaf o gwympo mewn cariad â’r gym a chodi pwysau. Cwrddais â merch oedd yn PT, roedd hi’n deall yn gwmws beth o’ni wedi mynd trwy wrth fynd drwy’r fath beth ei hun. Gwnaeth hi gynllun i mi ac fe gawsom sesiynau efo ein gilydd hefyd. Fel aeth amser heibio ces i lawer fwy o hyder yn y gym, yn gweld newidiadau gwych. O’ni wedi trial llawer fwy o fwyd nag o’ni yn arfer, ac ro’n i’n coginio llawer fwy hefyd.

Erbyn hyn, dwi wedi cael fy rhyddhau o’r gwasanaethau iechyd meddwl, wedi graddio o’r Brifysgol gyda chymhwyster athrawes gynradd, ac yn dal i fynd i’r gym yn ddyddiol. Dwi ers wedi rhoi dros stôn arno, ac yn bwyta llawer mwy nag o’ni. Dwi dal heb adfer yn hollol, dwi dal ond yn bwyta bwyd iach, a dwi dal i orfeddwl bwyta neu yfed gormod. Dwi’n gweld hi’n anodd mynd fwy na diwrnod heb ymarfer corff ond dwi’n llawer gwell, llawer mwy iach a llawer hapusach nag o’ni amser hyn flwyddyn diwethaf.