Seicosis, diagnosis ac ysbytai – Lauren Buxton

‘Beth ydi dy ddiagnosis?’ yw’r cwestiwn dwi’n ei gael amlaf. Ac mi ydwi o hyd yn troi rownd a dweud mai iselder sydd genai. Ond mae hynny yn bell o’r stori gyfan.

image0.jpegErs rhai blynyddoedd dwi’n dioddef gyda fy iechyd meddwl ac mi ydwi wedi bod mewn ag allan o’r ysbyty. Yr hiraf rwyf wedi bod mewn ysbyty oedd blwyddyn yma, roeddwn i fewn am 8 mis.

Dachi’n gwybod y llais bach ‘na mae pawb yn ei glywed yn dweud bo’ chi’m digon da? Yn beirniadu chi ar bopeth dachi yn ei wneud? Wel dyna oeddwn i’n ei glywed… bob bora dydd a nos, dweud ‘bod neb yn licio fi’ ‘gna ffafr i bawb a diflanna’. Yn y cychwyn roeddwn i’n trio ei bwsio i ffwrdd, ond y mwyaf oni’n gwneud hynny, y gwaethaf oedd o. Nes i wrando ar y llais ‘ma, a meddwl am be oeddant yn dweud, nes yn diwadd mi wnaeth y llais gymryd drosodd fy mywyd. Es i ir pwynt ble oni’n gweld perygl ym mhob dim, roeddwn yn sicr bod y bobl oedd yn trio fy helpu yn trio fy lladd i, a doeddwn i’m yn trystio neb! Roeddwn yn siwr fod pawb yn siarad amdanai tu ol i ‘nghefn.

Yn yr ysbyty roeddwn yn siwr bod y doctoriaid yn trio fy lladd, a doeddwn i cau cysgu rhag ofn. Roeddwn yn byw ar ryw 2-3 awr o gwsg y diwrnod, ac yn nodi pob symudiad oedd y staff yn ei gwneud. Roedd y paranoia wedi cymryd drosodd, ag y nodiadau roeddwn yn sgwennu, wel, swni ddim yn ei dallt nhw os fyswn yn darllen nhw allan nawr. Dwi heb sôn am y ochr seicosis gyda llawer o neb oherwydd dwi erioed wedi bod yn falch o fod wedi clywed lleisiau, dwi’n ofn dweud wrth bobl cofn imi gael fy marnu, i bobl sbio arnai mewn ffordd wahanol.  Ond gall hyn ddigwydd i rhywun, mae seicosis yn llawer fwy cyffredin na mae pobl yn meddwl. A wir ichi, does na ddim byd mwy ofnus na theimlo fel bod rhywun arall yn rheoli eich meddwl ac eich corff.

Am oes roeddwn yn meddwl mai tabledi oedd yr ateb, fysai cymryd un tabled yn fy ngwella, ond mae hynny yn bell o fod yn gywir. Peidiwch a cymryd hyn yn y ffordd anghywir, mae tabledi yn helpu i ryw raddau ond mae rhaid imi newid er mwyn iddyn nhw weithio yn iawn hefyd.

Yr esiampl dwi’n ei ddefnyddio nawr ydi person gyda clefyd siwgwr. Mae nhw’n gorfod cael insiwlin ond mae nhw hefyd yn gorfod newid eu diet i fod yn iach. Mae o ‘run peth gyda iechyd meddwl, dwi’n gorfod cymryd y tabledi, ond hefyd dwi’n gorfod newid fy ffordd o feddwl iddyn nhw weithio yn iawn. I allu trin problemau iechyd meddwl yn gywir, dwi wir yn coelio bod rhaid dod i ‘nabod eich hun yn iawn. Dros y blynyddoedd dwi wedi bod o dan y ‘EIPT’ , sef early intervention psychosis team, dwi wedi bod yn cael therapi bob wythnos, a drwy gael therapi mae wedi helpu mi ddod i ‘nabod fy hun yn well.

Rwyf hefyd wedi dod i sylweddoli nad trin y diagnosis sy’n bwysig ond trin y symptomau. Dwi wedi cael llawer iawn o ddiagnosis dros y blynyddoedd a mae yna llawer o cwestiynau ‘di bod o gwmpas pa gyflwr sydd genai… iselder, anxiety, psychosis, bipolar, personality disorders, OCD, ADHD, ADD a llawer mwy, ond y gwir ydy dwi wedi bod yn cael rhai symptomau o rhain i gyd. Dwi ddim yn coelio mewn labelu person, efallai ‘mod i yn dioddef o rhain i gyd, ond mae’n bwysig i drin pa symtomau sydd genai yn lle trin y label, newch chi byth ddwad ar draws dau berson gyda union yr un symptomau, ond mi wnewch chi ddwad ar draws dau berson gyda’r un diagnosis.

Mis Ebrill ‘leni doeddwn i’m yn gweld pwynt mewn byw, doeddwn i ddim eisiau bod yma, a mi wnes i drio cymryd bywyd fy hyn, ar fwy nag un adeg tra yn yr ysbyty hefyd. Mi oedd pawb o fy nghwmpas yn coelio ynai, ac y gallwn fyw bywyd roeddwn i eisiau. Ar ôl misoedd o feddwl yr un peth, mi wnaeth pethau ddechrau newid. Y munud rydych chi’n ffeindio un pwrpas i fyw, mi wnewch chi ffeindio mwy a mwy, ac mae y rhestr o resymau i fyw yn mynd yn fwy na’r rhestr o rhesymau i farw.

Tydi o ddim yn bendant ‘mod i byth am ddiodda yn ddrwg eto, nac yn bendant wnai byth gorfod cael triniaeth yn yr ysbyty eto. Does dim gwarant wnai ddim gael problemau eto, oherwydd bywyd yw bywyd, ond dwi wedi dwad i dderbyn nawr os mae’n digwydd rhaid imi beidio rhoi amser caled i fy hun os ydi pethau yn mynd yn anghywir, ac os ydwi yn mynd yn sâl unwaith eto, mae pawb angen cymorth ar rhyw bwynt yn eu bywydau, a dyw hynny ddim yn beth drwg o gwbl.

I unrhywun sydd yn diodda’ gyda cyflwr iechyd meddwl, dyma fy neges i chi – dyw o ddim ym rhywbeth i fod efo cywilydd ohono, peidiwch â chwilio am y diagnosis, chwiliwch am help i helpu gyda eich symptomau. Os ydych yn teimlo fel eich bod eisiau gorffen eich bywyd, gofynnnwch am help, siaradwch efo rhywun dachi’n gyfforddus gyda, a dwi o hyd yn dweud wrth fy nheulu a ffrindiau, os ydy rhywun yn teimlo mor isel, mae yna groeso i siarad gyda fi rhyw adeg, efallai na allai ddatrys y broblem, ond gellai gynnig empathi a rhywle saff i fod yn agored. 




Iechyd Meddwl Dau Begynol – David Williams

Tydi gwleidyddiaeth yn ddau begynol? Tydi Cymru yn ddau begynol d’wedwch?

Peidiwch â gofidio, dwi ddim yn un o rhain sydd yn deud fy mod i yn dipyn bach yn bipolar, neu OCD. Mae gen i’r cyflyrau yma ac mae hynny yn ffaith, wel yn ôl y Seiciatrydd beth bynnag a beth mae hwnna yn gwybod?

Beth sydd gynnai yn y blog post yma ydi theori fach sydd wedi bod yn cynhesu yn yr isymwybod am gyfnod. Y theori ydy bod unigolion, oni bai ei fod nhw yn lwcus neu yn graff, yn gallu amlygu symptomau’r wlad maent yn byw ynddyn nhw. Mae o yn ffaith bod Cymru yn wlad dau begynol yn llythrennol ddaearyddol. Gogledd a De. Fel bob gwlad arall fuasech yn dweud. Wel ia, ond mae ‘na rywbeth unigryw am sefyllfa Cymru. Unai dych chi’n Gog neu Hwntw. Yn yr Alban, y Canolbarth sydd yn teyrnasu gyda Glasgow a Caeredin ond yng Nghymru gyda phob parch i’r Canolbarth, mae hwn yn tueddi fod yn le i chi yn mynd trwyddo i fynd o’r Gogledd i’r De. I’r Ddau Begwn.

A beth am ddwyieithrwydd? Ydy hwnna ddim yn ddau begynol? Mae bod yn ddwyieithog yn siwtio rhai ond dydy o ddim yn siwtio fi. Fasa well gen i tasa dim ond un iaith gen i, Ffrangeg efallai. Mae hwn yn dipyn o ‘naid ffydd’ neu ‘leap of faith’ ond dwi’n teimlo fod byw a bod yng Nghymru wedi creu’r cyflwr ddaubegynnol ynddai. Os nid creu, cryfhau. Mae’r cyflwr yn gwneud i chi fod yn amhendant am bethau megis eich rhywioldeb a beth ydych chi yn mynd i gael i ginio. Gyda OCD yr elfen o berffeithrwydd yma sydd wedi treiddio i lawr o eich magwraeth capel. Yr Hen Gorff yn ysgwyd ei breichiau a’i dyrnau a mynnu eich bod yn ceisio fod mor berffaith â Duw. Dwn’im.

Os dych chi ddim yn Dori mi rydych yn Llafur, os dydych ddim yn Remainer, mi rydych yn Leaver. Mae yna ddewis o ddau ar y fwydlen, cymerwch o neu gadewch o. Mae bywyd yn ddu a gwyn yn gyfreithiol ond yn ymarferol mae o yn llwyd ofnadwy a bob lliw’r enfys yn y canol. Mae cymysgedd o ansicrwydd a pherffeithrwydd ddim yn beth da. Mi rydych yn teimlo eich bod yn perthyn yn limbo land mewn gwlad dau begynol. Na nid y Canolbarth ydi hynny.




Pwysigrwydd ffrindiau

Dwi ‘di trio sgwennu rhwbeth i’r blog yma o’r blaen, ond oni byth yn teimlo’n hollol gyfforddus efo ymestyn allan a rhannu fy stori tan nawr. I fod yn honest, oni byth yn siŵr sut i sgwennu am fy mhrofiadau iechyd meddwl. Felly dwi ddim am wneud hynny. Dwi’n mynd i sgwennu am sut dwi di gwella a’r person sy’ wedi helpu fi trwy bopeth.14BF75ED-5AFA-4B9C-BCD0-5433E337C5BA

Blwyddyn yn ôl, oni ddim mewn lle da ac oni heb fod am ychydig o flynyddoedd. Dwi’n gwbod nawr bod hwnna achos bod gen i orbryder, gorbryder cymdeithasol ac wedi dioddef o byliau o banig (ac o bosib wedi dioddef o iselder a gorflinder hefyd), efo dim hunan-hyder a’r teimlad bod fi’n ddi-werth,  ac ar ben fy hun – odd gen i un ‘ffrind’ da ond odd ein perthynas yn toxic ac oni’n teimlo mor unig. Ym mis Mawrth blwyddyn yma nes i neud y penderfyniad i gymryd fy mywyd, ond nes i ddim. Nes i ymestyn allan i ffrind newydd yn lle. Byddwn i ddim yn fyw heddiw hebddi hi.

Un peth dwi ddim yn gweld lot am arlein yw pwysigrwydd ffrindiau da i’r broses o wella. Ma’ delio efo salwch meddyliol yn rhywbeth anodd iawn ar ben eich hunan, ond ma hi’n haws efo ffrind da. Ma’r ffrind newydd dwi’n cyfeirio at uchod yma nawr yn ffrind gore fi. Hi yw’r person cynta’ dwi erioed di wir agor fyny iddynt a dwi’n cal y teimlad mai hi yw’r ffrind cynta’ i wir boeni amdana i. Efo’i help hi, dwi ‘di llwyddo adnabod fy hun a fy iechyd meddwl yn well, ac yn bwysicach, dwi ‘di llwyddo cael help proffesiynol.  Ma’ hi di gwrando ar fy mhroblemau i gyd. Ma’ hi ‘di rhoi cymorth pryd o’dd angen cymorth. Ma’ hi ‘di dangos empathi a chydymdeimlad.  Ma’ hi ‘di dangos bod gen i werth a phwysigrwydd yn y byd, a ‘mod i’n haeddu pethe da. Fy ffrind gore nath brofi i fi bod pethe yn gwella. Ma hi’n amhosib i roi mewn i eiriau pwysigrwydd fy ffrind gore i fi.

Oni ddim yn meddwl byse fi erioed yn gweld 22. Mis dwetha nes i gal fy mhenblwydd yn ail ar hugain.  Oni ddim yn meddwl byse fi erioed yn hapus eto. Ma’ hi di bod tua mis ers i fi gal diwrnod ble oni ddim yn teimlo’n hapus.  Os odd rhywun di dweud wrtha i blwyddyn dwetha bysai gen i’r ffrind gore yn y byd a byddai’n hapus, byddwn i ddim ‘di credu nhw o gwbl. Oni’n anghywir a dwi mor falch am hwnna.

Dwi ‘di sgwennu yma am sut ma’ fy ffrind gore di helpu fi, ond ma hi’n bwysig cofio bod cyfeillgarwch ddim yn ‘one-way street’. Ma hi’n bwysig i fod yn ffrind da, yn enwedig i bobl efo problemau iechyd meddwl. Gofynwch wrth eich ffrindiau sut ma’ nhw’n teimlo. Gwrandewch ar eich ffrindiau. Helpwch eich ffrindiau, neu helpwch nhw i ffeindio help proffesiynol. Gall pethe bach fel chat byr fynd yn bell iawn. Os ma gennych chi ffrind sy’n eitha unig, yna cyflwynwch nhw i ffrindiau arall ti’n nabod, helpwch nhw neud ffrindiau. Os da chi’n gweld person sydd angen ffrind yna estynwch allan iddyn nhw. Dyna be nath fy ffrind gore i fi, a dyna rhwbeth dwisio neud i rywun arall rhyw dydd.

Sai’n ffrind mor dda â fy ffrind gore i eto. Dwi dal yn intense a bach o niwsans weithiau, ond dwi’n trio gwella. Ma’ o’n cymryd lot o waith i fod yn ffrind da, ond ma hi’n werth neud achos falle nei di achub bywyd.




Y GÊM FAWR – Rhodri Jones

Llun: Amser i Newid Cymru / Time to Change Wales

Mae bywyd yn medru teimlo fel gêm o wyddbwyll ar adegau. Plotio tri symudiad ymlaen yn hytrach na chanolbwyntio ar y symudiad presennol. Pen lawr fel ‘Hungry Hippo’, dim amser i bwyllo. Neb yn sylwi ar y rheini sydd yn diodde’ tu fewn.

‘Guess Who’?

Difrodwyd y bocs nawr ag yn y man. Teimlai weithiau fel bod y darnau ar chwâl, fel bod y dîs yn glanio ar un wedi pob tafliad. Y siwrne rownd y bwrdd yn un llafurus, ‘Go To Jail’ bob tro. Dy ymennydd yn ‘Scrabble’, llond dwrn o lafariaid yn dy bwyso i lawr, dim geiriau i ddisgrifio. Mae ceisio datrys y broblem yn teimlo fel chwarae gêm o ‘Connect 4’ gyda’r cylchoedd ar hap, dim patrwm yn perthyn iddynt, yn styc yn y grid. Lan yr ysgol un funud ac wedyn llithro lawr cefn y neidr i’r gwaelod yr eiliad nesa’. Efallai taw’r blocyn olaf sydd yn dymchwel y tŵr ‘Jenga’, ond mae pob darn a thynnwyd yn cyfrannu at y gwymp.

Mae diodde’ gyda salwch iechyd meddwl yn medru ‘neud i ti teimlo’n ddi-werth, fel dy fod yn llai haeddiannol o heddwch nag eraill, Mae modd ail-adeiladu unrhyw strwythur. Mae’r geiriau i gyd yn y cwdyn. Rhoddir y Brenin a’r Gwerinwyr nôl yn yr un bocs wedi’r gêm wyddbwyll gwpla. Nid dy salwch wyt ti ond rhywun sydd yn diodde’ o’r salwch. Gwyneba dy nadroedd. Mae modd ei dieneidio. Daw cryfder o hynny. Paid ag anghofio hynny.

Rhai o atgofion melysa’ fy mywyd yw chwarae gemau bwrdd gyda ffrindiau a theulu, yn chwerthin, yn cysylltu. Dydy’r mwynhad ddim yn dod o gywirdeb y chwarae ond o rannu’r profiad. Llawn yw dy focs bob amser.

Dyma fy stori i:

Rhodri


 Darllen rhagor:




Mewnblygrwydd a Fi – Aled Gwyn Jôb

Dwi’n fewnblygyn. Dwi angen treulio peth amser pob dydd ar fy mhen fy hun i allu ffynnu fel unigolyn. Ydi hynny yn eich dychryn chi?

A finnau’n sgwennu e-lyfr ar fewnblygrwydd (introversion) ar hyn o bryd, mae’n ddiddorol ystyried y cysylltiad a wneir yn aml rhwng y tueddfryd hwn ag iechyd meddwl heddiw.

Delwedd bur negyddol sydd gan fewnblygrwydd yn ein diwylliant presennol-diwylliant sy’n rhoi pwys mawr ar yr allanol, yr ymddangosiadol a chynnal delwedd bersonol uwchlaw popeth.

Bron nad oes yna gred ar waith bod mewnblygrwydd- sydd mor wahanol i’r uchod- yn gyflwr annaturiol a niweidiol i’r sawl sy’n ei arddel.

A bron nad yw mewnblygion wedi llyncu’r farn honno eu hunain ac yn ystyried eu tueddfryd fel baich a phwn meddyliol y mae’n rhaid iddyn nhw ei oddef mewn bywyd.

Ond y gwir amdani wrth gwrs ydi nad oes unrhyw sail i’r goel hon o gwbwl. Does dim byd yn bod ar fewnblygion fel y cyfryw a does dim rhaid i’r tueddfryd fod yn gysylltiedig gyda phryder neu iselder ychwaith.

Er fod peth cysylltiad yn gallu bodoli mewn rhai achosion wrth gwrs. Mae sgwennu’r e-lyfr ar fewnblygrwydd: ‘Introverts Aloud: A rallying cry and transformational template for Introverts’ wedi profi’n lafur cariad go iawn imi.

Dwi’n fewnblygyn o’m corun i’m sawdl. Yn caru treulio amser yn fy nghwmni fy hun, yn bur dawedog mewn cwmni ac yn hapusach yn gwrando ar bobol eraill yn siarad. Yn ffeindio bod yng nghwmni pobol eraill am gyfnodau hir yn gallu bod yn flinedig ac yn syrffedus.

Ac uwchlaw popeth,wrth fy modd yn darllen ac yn ysgrifennu. Yn byw i sgwennu mewn gwirionedd. Teimlo’n fyw wrth sgwennu yn wir. 

Yn cyfathrebu orau trwy’r gair ysgrifennedig, yn y Gynraeg a’r Saesneg, gyda’r syniadau a’r mewnwelediadau a’r creadigrwydd yn llifo mewn modd llawer rhwyddach gyda hynny na thrwy’r gair llafar.

Ac uwchlaw popeth,wrth fy modd yn darllen ac yn ysgrifennu. Yn cyfathrebu orau trwy’r gair ysgrifennedig, yn y Gymraeg a’r Saesneg.

Ond byddai’n rhaid imi gyfaddef mod i fy hun wedi bod yn sownd yn y fagl a sonies amdani uchod am beth amser yn fy hanes, sef y fagl negyddol sydd ynghlwm wrth fewnblygrwydd yn ein cymdeithas heddiw.

Rhyw edliw i mi fy hun am fy natur sylfaenol a ryw eiddigeddu tuag at unigolion mwy siaradus ac allblyg o’m cwmpas i yn y byd gwaith ac yn y byd cymdeithasol.  Ac ia, rhaid bod yn onest fan hyn, gweld fy hun yn ddiffygiol wrth ochor y ffasiwn unigolion.

Mi gymerodd hi beth amser imi ymryddhau o’r fagl honno, a chyrraedd cyflwr o hunan-dderbyniad llwyr gyda fy mewnblygrwydd.

Gan ddod i ddeall fod gan fewnblygion angen biolegol bron i dreulio amser ar ben eu hunain er mwyn chargio’u batris personol mewn bywyd. Yn wahanol i allblygion, sydd angen pobol eraill o’u cwmpas yn barhaus er mwyn chargio eu batris hwy!

I sylweddoli fod yr hyn a dybiwyd ganddoch fel gwendid ar un adeg, mewn gwirionedd yr elfen gryfaf sydd ganddoch yn eich arfogaeth bersonol mewn bywyd.

Un nodwedd amlwg dwi’n priodoli i fy mewnblygrwydd ydi fy annibyniaeth barn. Mae’r ffaith nad ydi rhywun yn poeni llawer am gadw i fyny gyda phobl eraill, nac am ddweud y pethau iawn a gwneud y pethau iawn i blesio’r dorf, yn sicr yn rhyddhau dyn.

Dwi’n licio meddwl mod i’n cyfuno fy magwraeth anghydffurfiol a fy mewnblygrwydd cynhenid gyda’r annibyniaeth barn hwn. Hynny ydi, fy mharodrwydd i fynegi barn yn ddi-flewyn ar dafod ar bethau, heb ofni gwg na gwen.

Dach chi’n gweld, dydi mewnblygion ddim yn swil – dyna stori dylwyth teg arall! Yn sicr, byddwn i ddim yn disgrifio fy hun yn berson swil.

I’r gwrthwyneb yn wir, byddwn yn disgrifio fy hun fel unigolyn eofn sydd yn barod i sefyll dros y gwir beth bynnag ydi’r gost o ran pechu pobol eraill a’r hyn a gredir ganddyn nhw i fod yn ‘wirioneddau cyfoes’.

Bwriad y llyfr ydi rhannu fy mhrofiadau i a phrofiadau phobol eraill o fyw fel mewnblygion mewn byd allblyg a swnllyd.

Gan obeithio bydd y llyfr yn helpu’r rheiny sy dal i deimlo’n chwithig am fod yn fewnblyg i weld nad oes angen teimlo felly o gwbl, a bod angen iddynt ymhyfrydu yn eu natur gynhenid!

Mae’r ymchwil dal yn mynd rhagddo, ac mi hoffwn i apelio at ddarllenwyr meddwl. org. i gyfrannu gair o brofiad ar gyfer ei gynnwys yn y llyfr. Mae croeso i bobol wneud hynny yn ddi-enw.

Cyswllt: aledgwynjob@creativewriting.cymru

Bydd ‘Introverts Aloud’ ar werth ar Amazon Kindle ar Ragfyr 6, 2019.




Gwên y Joker – Trystan Davies

Pam dwi efo iselder?

Llawer o betha. Ddywedai ddim pam, achos i fi o’n i yn cymharu fy hun i bawb ac un o’r petha gwaethaf i’w neud yw hynny – mae pawb yn wahanol. Dim ots pam. Ond mae’n bwysig i ddeud pam, mae’n bwysig siarad.

Dwi efo iselder ers tua 12 mlynedd ac yn dal i gael ups and downs. Dwi ar dabledi, yn cael counselling ac yn dal i deimlo lawr ambell i dro. Take it day by day gyda digon o gymorth. Does dim pwynt bod yn embarrassed – oedd hyn yn beth mawr i fi yn y cychwyn.  O’ni fel y Joker yn batman – o hyd yn gwenu ar y tu allan, ond ar y tu mewn yn hollol wahanol. Yn brifo. Ac oherwydd yr embarrassment oedd lot ohona fo.

Ar ôl chydig, nesi bederfynu “reit stwffio’r embarrassment ma” a nes i siarad – y peth gora nes i! Mi ges i help yn syth a’r peth mwya i fi sylweddoli oedd faint o bobol eraill oedd yn dioddef, a hynny hyd yn oed 12 mlynedd yn nôl pan oedd y syniad o “man up” ‘ma yn beth mawr. Does dim ffasiwn beth a “man up”. Lol ydi o ac os ti mewn trwbl, siarada!

Tasa ti’n brifo dy gefn, mi fuasat yn siarad a mynd at y doctor. Does ‘na ddim gwahaniath, ac weithia pan mae dy gefn yn brifo, rwyt ti isio, ac angen help. Mae’r union yr un peth ag iselder – ond does neb yn gallu deud bo’ chi’n brifo so mae’n rhaid ac mae’n bwysig i siarad. Dyma un o’r rhesymau dwi’n ysgrifennu hwn – faswn i fyth isio i neb fynd trwy hyn ar ben ei hunain ac yn enwedig i fi – dynion.

Plis siaradwch – mae digon o help ar gael dyddia yma, dyda chi ddim ar eich pen eich hun – coeliwch fi. Un step ar y tro. Dydd i ddydd. Mi aiff y twll yn llai ac yn llai. Un diwrnod, bydd gwên y Joker yn wên go iawn.

Trystan


Darllen rhagor:




Caethineb Iselder – Glesni Williams

Dwy flynedd yn ôl, roeddwn i mewn lle hollol wahanol i lle ydw i heddiw. Dwy flynedd yn ôl roeddwn i newydd ddychwelyd o wylia’ bythgofiadwy i Efrog Newydd ac yn meddwl mai hwnnw oedd y gwyliau olaf y byddwn yn ei gael. Dwy flynedd yn ôl roeddwn i’n cychwyn ar lwybr hunllefus i ddyfnder, caethineb a thywyllwch iselder. Dwy flynedd yn ôl, doeddwn i ddim yn meddwl y byddwn i’n gweld heddiw.

Ond mi ydw i wedi gweld heddiw, a wedi gweld llawer o ddyddiau ymhlith y ddoe a’r heddiw. Dyddiau tywyll, dyddiau disglair, dyddiau trist, dyddiau hapus a weithiau dim ond dyddiau. Dyddiau o ddim ond bodoli. Dim mwynhau ond dim casáu bywyd chwaith. Dwi’n meddwl yn ôl ac yn pendroni os oedd y dyddiau hynny yn waeth na’r dyddiau ble roeddwn i’n casau bywyd a casau fi’n hun. Oedd, mi oedd y dyddiau hynny yn anodd. Teimlad o gasineb tuag at fy hun. A casineb mor gryf at fywyd, doeddwn i ddim isio parhau efo’r bywyd hwnnw. Ond mi oedd ‘na deimlad. Roedd y dyddiau o ddim ond bodoli yn rai hir, unig a thywyll. Doeddwn i’n teimlo dim. Dim teimlad a dim emosiwn. Swnio’n oeraidd dydi?

Masiwr ei fod yn oeraidd i rhai pobl. Ond i eraill, mi fydd yn gyfarwydd iawn. Er bod iselder yn wahanol i bawb, dwi’n meddwl bod ‘na dal rhyw lefel o debygrwydd ymysg teimladau y rhai sy’n dioddef.

Dwi’n cofio’r caethineb o fewn fy mhen yn fy rhwystro rhag mwynhau ac yn fy nghwthio i ble doeddwn i ddim isio bod.

Ond, dwy flynedd yn ddiweddarach a dwi mewn lle llawer gwell. Mae’n syndod faint sydd wedi newid heb i mi sylweddoli. Doedd ‘na ddim arwyddion bob hyn a hyn yn fy hysbysu o unrhyw gynnydd. Doedd ‘na ddim gwobr am oroesi wythnos heb deimladau hynllefus. Yr unig wobr ydi medru edrych yn ôl a diolch bod pethau ddim fel yr oeddwn nhw dwy flynedd yn ôl.

Dau fis yn ôl nes i sgwennu’r darn uchod. Wythnos yma, allan o nunlla, mae’r pen yn teimlo’n dywyll a thrwm a’r corff yn teimlo’n flinedig. Mae’r iselder yn rhedeg cylchoedd o fy nghwmpas yn aros am y foment cywir i grebachu.

tornado-head

Dwi ‘di methu mynd i’n ngwaith un diwrnod wythnos yma. Nes i ddim golchi ngwallt am bedwar diwrnod. Dwi heb llnau’r ty ers bron i bythefnos. Dwi heb fynd a’r biniau ail-gylchu allan. Mae popeth yn teimlo fel ymdrech anferthol. Dwi heb ddeud hyn wrth fy ffrindiau na nheulu oherwydd cywilydd, euogrwydd ac ofn o gael fy marnu o fod yn ddiog. Ofn i rhywun ofyn ‘Pam?’.

‘Pam es di ddim i dy waith?’

‘Pam wti’n teimlo fel hyn?’

Pam. Un gair bychan sy’n dod a gymaint o bryder ac ystyr cudd i mi. Dwi methu ateb ‘pam’. Does gennai ddim yr atebion. Dwi ddim yn gwybod pam dwi’n teimlo fel hyn. Dwi ddim yn gwybod pam dwi methu gwneud yr hyn, llall a’r arall. Dwi ‘mond yn gwybod ‘mod i methu. Dwi’n gwybod pan mae pethau yn dod yn anodd. Dwi’n gwybod pan mae’r teimladau cyfarwydd yn dod yn gaethineb a pan mae waliau’r carchar yn fy mhen yn dod yn agosach ac yn uwch i’n rhwystro fi rhag dianc.

Er bod gen i bobl o fy nghwmpas, a chefnogaeth a chymorth petawn i’n gofyn amdano, dwi’n teimlo’n unig. Dwi’n teimlo fy hun yn pellhau oddi wrth pawb a phopeth. Dim o ddewis, ond o reidrwydd. Rheidrwydd i gloi fy hun yn nyfnder y teimladau dwys a thywyll gan obeithio y bydd y cyfnod yn pasio heb i mi ormod ei rannu efo neb.

Dwi’n gwybod mai cyfnod ydi o. Mi neith o basio. Rhywbryd. Mae o wedi pasio o’r blaen a mi wneith y tro hwn. Neith ‘na gyfnod tebyg ymddangos eto? Posibl iawn. Dwi bron yn sicr y gwneith. Dwi yn sicr.

Ond am rwan dwi’n canolbwyntio ar y rwan hyn. Diwrnod fesul diwrnod. Cam fesul cam. Awr fesul awr.

Hanner colon (;) sydd yn fy mrawddeg bywyd, nid atalnod llawn (.).

  ;




Pan dylse pethau fod yn berffaith… – Angharad Hughes

Roeddwn wastad yn berson nerfus o’r adeg fedrai gofio. Yn 2015 mi wnes i briodi fy ngwr sydd yn gefn imi bob tro. Wedyn yn 2016 ddoth Cian y mab….roedd pob dim yn berffaith. Ty bach clud i deulu bach newydd. Perffaith! Jyst perffaith! 

Meddwl yn ol… doedd labour Cian ddim yn hynod o garedig arna i! (heb fynd i ormod o fanylion!) Roedd Cian mis yn gynnar a roedden ni yn yr ‘sbyty am wythnos. Erbyn diwedd yr wythnos roeddwn jyst isio mynd adre …. dyma oedd y dechre imi o ran heriau iechyd meddwl. Doedd genai ddim awydd ca’l shower… dim awydd neud dim. Jyst isio mynd adref. Dwi’n cofio y nyrs yn dod atai a gofyn imi fynd am dro lawr y coridor (hyn wedi’r nôs ) … nesi ddeuthi… os ai, ddoi ddim yn ol… roeddwn yn bendant am hyn. O’r diwedd, ges i fynd adre. Hwre! Amser enjoio’r cyfnod mamolaeth….

Pan oedd Cian yn 5 wythnos oed, roedd gan Mam apwyntiad yn yr ysbyty. Roedd ganddi ulcer yn ei cheg ac wedi cael biopsy. Doedd y Dr ddim yn poeni dim amdano a dwedodd ‘It’ll be nothing so don’t worry’ felly doedd Mam ddim isio neb fynd efo hi am y canlyniadau gan bod y Dr mor bendant!

Ar y diwrnod hwnnw doeddwn i methu gadael iddi fod yne ar ben ei hun… nesi droi fyny heb iddi wybod… a mewn a ni i weld y Dr.  Peth nesa… ‘ you have mouth cancer’. ….. be?? Sut??? Wel roedd Mam wedi crymblo yn y fan a’r lle, ond mi oni angen gwybod mwy felly drwy’r niwl o gwmwl nesi allu gofyn be oedd y camau nesaf.  Gath Mam op, wedyn yr all clear. Haleliwia.

Ar ôl hyn roeddwn yn stryglo gyda bob dim. Doedd genai ddim mynedd efo Cian, dim mynedd wneud te! Dim mynedd llnau ty! Hitting rock bottom. Ar ol crymblo yn gwaith es i weld y Dr a ges i gwnsela (ac yn dal i fynd hyd heddiw).

Ar ol ‘chydig o amser, roeddwn isio plentyn arall (gan bo fi’n teimlo’n well yn fy hun). ‘Nath fy ail blentyn, Hari, gymryd blwyddyn i’w conceiveio! Nath hyn yrru fi yn hyrt ac i gwestiynnu be oedd yn bod arnai gan bod fy mhlentyn cynta, Cian, dim ond wedi cymryd mis!

Rwyf erbyn wan ar feddyginaeth imi allu bod yn fam da i’r hogie ac imi deimlo yn dda yn fy hun hefyd.

Dwi’n gweld o mor bwysig cael amser i fi’n hun y dyddiau yma… headspace app, neu bath cynnes neu cerdded y ci ar ben fy hyn! Hefyd, dwi nol yn gwaith rwan ac yn cael amser i fod yn fi am y dau ddiwrnod hynny a ddim jyst ‘Mam’!

Mae pethau mewn bywyd yn anodd ond gyda Gwr/ Teulu/ Ffrindiau mor wych sydd genai… ‘anything is possible to get through!’

Angharad Hughes




Rhwystrau fy anableddau – Rhŷn Williams

Mi roedd fy mhlentyndod yn dda, adeiladodd fy nhâd fy nghartref cyn i mi cael fy ngeni, yr oedd o’n ddyn a oedd yn gweithio’n galed i gadw’r teulu fynd, rhyngddo fo a fy mham roedd yna fwyd ar fy mwrdd bob dydd.. dillad glân bob tro oedd angen. Roedd fy mam hefyd yn uffernol o dda am geisio gwneud y gorau i mi; drwy fynd a fi i gystadlaethau ac Eisteddfodau a ballu.. roedd fy mywyd yn ddigon clyd.

Oherwydd fod gen i nodweddion (traits) ‘dros ben llestri’, fel anifail gwyllt, roedd hi’n anodd gneud cyfeillion (blynyddoedd wedyn darganfyddais fod genai ‘ADHD’ a dislecsia). Mi roedd hi’n fywyd unig heb fod yn treulio amser yn cymdeithasu gyda plant eraill, a treuliais rhan fwyaf o fy mhlentyndod ar fy mhen fy hun. Roedd fy addysg yn ysgol yn wael iawn oherwydd fy anableddau, ond un peth yr oeddwn yn dda amdano oedd celf a chrefft.

Pan es i i ysgol uwchradd, dyna pryd gychwynodd yr effaith ar fy iechyd meddwl: pryder oherwydd roeddwn i chydig yn wahanol ac yn sefyll allan – cychwynnodd rai plant bigo arnai, ac roeddynt yn neud o fel rhan o ‘pac’ neu grŵp, felly roedd hi’n anodd iawn i mi gysylltu gyda pobl a treuliais lawer o fy amser yn osgoi plant eraill a oedd yn targedu fi. Ar yr un pryd, ddioddefais o ymosodiadau panig, roeddwn i’n credu fod y plant eraill yn dod ar fy ôl ac yn plotio yn fy erbyn i.

Ar ôl gadael yr ysgol uwchradd, es i i coleg celf: Coleg Menai ym Mangor. Roedd fy amser yno yn fendigedig – oedd, roedd pobl yn gweld fi fel person waci a llawn nerth ond roeddwn i’n cael fy nhrin fel rhywun arferol, yn rhan o fy nghymdeithas a creuais gyfeillion yno. Roeddwn yn gallu mynegi fy meddyliau a fy marn drwy fy nghelf, ac yno y gofynnodd fy nhiwtor os oeddwn i erioed wedi cael prawf dislecsia. Dyna y tro cyntaf i mi glywed am y cyflwr, felly drwy help, enillais rhagoriaeth am fy ngwaith a gwobr Peter Prendergast.

Yn syth ar ôl i mi orffen coleg, es i i Brifysgol Caerdydd. Roedd fy amser yno’n wallgo, heb ddim cyfeiriad pendant ble roedd fy ngwaith celf yn fy arwain i. Cefais i ddim llawer o gyngor gan fy athrawon, a disgynnais i iselder dyfn. Fe driais gael help dislecsia, ond fe gollon nhw fy ffeiliau o Goleg Menai ac oherwydd hyn cafodd fy mharciau dwethaf eu heffeithio. Ond o drwch blewyn, gorffenais gyda BA.

Ers hynny, drwy help gan fy meddyg a thrwy greu gwaith celf, dwi’n gallu rheoli fy iechyd meddwl yn well. Mae o am fod yna drwy fy mywyd, ond drwy chwilio am help a pheidio cloi fy nheimladau i mewn, fedrai weld dyfodol llachar.

Mae pawb angen rhesymau i fodoli ac mae lleisiau pawb yn bwysig, peidiwch a dioddef mewn distarwydd!

Rhŷn Williams

 


Darllen rhagor:




Beth yn y byd yw galar patholegol (neu galar cymhleth/hirfaeth)?

Beth yn y byd yw galar patholegol (neu galar cymhleth/hirfaeth) a sut mae’n effeithio ar unigolion?

Yn Saesneg, fe’i elwir yn ‘Complicated Grief’ neu’n ‘Complicated Bereavment Disorder’. Cyn eleni nagon i erioed wedi clywed am y math yma o alaru. A dweud y gwir doeddwn i ddim wedi meddwl rhyw lawer am y broses o alaru, nac ychwaith wedi ystyried bod marwolaeth yn medru arwain at gymhlethdodau (weithiau’n ddifrifol) iechyd meddwl.  Wrth reswm, gwyddwn fod colli rhywun annwyl yn medru achosi poen difrifol a hiraeth ofnadwy, ond doedd dim cliw gyda fi y byddai’n cael effaith fel hyn arnaf. Er nad yw profedigaeth yn syml o bell ffordd ac mae galaru’n broses hollol unigol, ni feddyliais bod proses naturiol fel galaru (sy’n digwydd i bawb) yn medru arwain at salwch. Er bod Freud a Kubler-Ross a nifer eraill wedi ymchwilio a chwestiynu’r broses o alaru, does dim digon o astudiaethau seicolegol wedi eu cyflwyno ar y pwnc penodol o alaru’n ddifrifol neu’n batholegol.  Does dim digon o gydnabyddiaeth meddygol i’r diagnosis, felly mae’r triniaethau’n brin ac yn medru arwain felly at niwed swyddogaeth difrifol.

Pan gafodd mam y diagnosis o gancr ym mis Ionawr 2018, daeth fy myd, a byd fy nheulu i ben.  Yn hytrach na delio gyda’r ffaith bod ei salwch yn derfynol, fe wnes i daflu fy hun i mewn i ofalu amdani, ynghyd â gweithio a pharhau i fynychu’r brifysgol i ymgymryd â gwaith ymchwil.  Wrth edrych nôl roeddwn i’n osgoi pethe ac yn gwrthod wynebu’r ffaith bod dim modd iddi wella ac y byddwn i’n ei cholli yn y dyfodol agos.  Cafodd mam driniaeth cemotherapi, ac er y cyfnodau anodd, mi wnaeth y driniaeth olygu bod hi’n cael byw am rai misoedd yn ychwanegol.  Yn y diwedd roedd ei chorff yn wan wedi’r holl ymladd, a bu farw ym mis Ebrill eleni. Dwi’n cofio ei gweld yn dioddef ond yn brwydro hyd at y diwedd, a finne’n erfyn arni i beidio a’m gadael.  Roedd yr wythnosau a’r misoedd wedyn yn hunllef, yn ‘blur’, yn ofnadwy o drist a phoenus, ac yn y diwedd mi wnes i ildio, gan bo pethau ddim yn teimlo cweit yn ‘normal’, ac fe wnes i apwyntiad i fynd i weld y meddyg teulu.  The rest is history fel petai!

 

Galar patholegol (neu galar cymhleth) yn syml, yw’r ymateb i brofedigaeth lle mae galaru aciwt a dwys yn para am gyfnod hirach na’r arfer, oherwydd cymhlethdodau yn y broses naturiol o iachau a gwella.

Mae tipyn o anghytuno ymysg meddygon ac arbenigwyr oherwydd cymhlethdod galar yn gyffredinol, ac i raddau mae person sy’n galaru’n ‘normal’ a’r unigolion hynny sydd yn galaru’n ‘gymhleth’ yn dangos yr un symptomau. Un gwahaniaeth efallai yw pan ydych chi’n galaru’n batholegol rydych chi’n styc yn y galar ac yn methu dygymod na gweithio trwy’r broses mewn modd naturiol.  Mae’r ystadegau’n dangos bod galar cymhleth yn fwy cyffredin na’r disgwyl, ond mae angen cryn dipyn mwy o ymchwil i mewn i’r salwch.  Problem arall yw’r ffaith bod cysylltiad cyson ac amlwg rhwng galar cymhleth a salwch meddyliol e.e. gorbryder (anxiety), anhwylder iselder dwys (MDD) ac anhwylder straen wedi trawma (PTSD).

Mae amser yn gysyniad rhyfedd iawn i fi erbyn nawr – weithiau mae treigl amser yn pasio’n gyflym ond eto yn llusgo. I mi, mae’n teimlo fel megis ddoe bu farw mam ond wedyn, dwi’n teimlo bod oes a mwy wedi pasio ers i mi siarad gyda hi a’i chlywed yn chwerthin neu’n rhoi cyngor. Mae galaru’n sleifio lan arnoch yn ara’ bach ond mae’n gwneud yn siŵr ei fod yn gafael yn dynn, lle nad yw’n ildio nac yn gollwng yn rhydd, gyda’i grafangau yn gwrthod rhyddhau’i grip .  Nes i ddim rhagweld na pharatoi o gwbl y bydden i’n teimlo fel hyn 6 mis wedi iddi farw, er dwi’n ymwybodol yn nhermau amser profediagaeth, bod 6 mis dal yn ddyddie cynnar. Golyga’r ffaith taw fi oedd prif ofalwr mam fy mod i’n fwy tebygol i fethu ymdopi gyda galaru’n normal ac felly’n fwy agored efallai i ddioddef gyda galar cymhleth. Teimladau o rwystredigaeth, dicter, tristwch llethol, siom, hiraeth ac o golled sydd dal mor ffresh heddiw ag yr oeddynt y noson y bu hi farw. Dyw treigl amser ddim yn stopio i neb, er fy mod i’n teimlo’n styc mewn byd sydd dal yn troi, a bod amser rywsut wedi fy mharlysu. Dwi’n ofni colli rhywun arall ac yn ofni marwolaeth, ond eto ar adegau, dwi’n gweld hi’n anodd deall pwrpas bywyd hebddi ac mae ymladd yr iselder a’r galar yma bron yn teimlo’n amhosib, ac yn hynod o flinedig a gwanychol.

Marwolaeth a phrofedigaeth yw dau o eiriau mwyaf brawychus ac ofnus yng ngeiriaduron pawb, ac yn gyffredinol mae cymdeithas yn osgoi trafod y mater.  Dwi’n meddwl ein bod ni fel pobl yn gwrthod trafod marwolaeth ac mae angen tipyn mwy o godi ymwybyddiaeth, trafod galar yn agored a sicrhau bod digon o gefnogaeth yna i’r rhai sydd angen. Credaf fod angen mwy o drafodaethau agored ynglyn â marwolaeth, yn ogystal â mynediad i therapiau amrywiol. Gwn bod profedigaeth yn anochel a bod pawb yn mynd i orfod wynebu galar yn eu bywydau, felly mae eisiau i ni gyd fod yn fwy parod i dderbyn galar a’r boen emosiynol sy’n rhan anochel ohono, yn hytrach na’i wadu a bod yn gyndyn i’w drafod.

Mae bywyd wedi troi wyneb i waered.

Does dim byd yr un peth ac mae dynameg y teulu wedi newid yn ddramatig. Rydw i’n amrwd, yn gandryll o grac tuag at bawb a ddim lot o hwyl i fod o amgylch. Dwi wedi cau fy hun i ffwrdd oddi wrth fy ffrindiau i gyd a does gyda fi ddim amynedd tuag at ddim. Mae colli mam wedi bod yn ergyd drom a gwyddwn bod cyfnodau tywyll a du dal o’m blaen i. Mae’r unigrwydd weithiau’n uffernol o ofnus, a’r siwrne’n un anodd ac afiach, a finne’n teimlo popeth i’r briw, wrth i mi ymdrechu i ennill y frwydr. Does dim cymhelliant gyda fi, dim awydd cyflawni dim ac mae fy sgiliau canolbwyntio a fy holl awydd cyffredinol wedi diflannu. Dwi’n poeni’n ormodol am bopeth ac yn gorfod brwydro bron yn ddyddiol i fynd allan o’r tŷ oherwydd diffyg hyder.  Mae’r problemau cysgu difrifol yn parhau i amharu ar rediad bywyd ac mae’r hunllefau a’r ôl-fflachiadau mor realistig, lle dwi’n ail chwarae y noson bu mam farw drosodd a throsodd nes fy mod i’n teimlo bo fi’n mynd off y mhen!  Teimlaf ar goll mewn byd sy’n greulon ac unig. Er bo’ na ddigon o bobl o fy amgylch, dwi’n chwilio am mam ym mhob man, oherwydd taw hi yw’r un dwi ishe fwy na dim.  Mae’n gysyniad rhyfedd taw’r unig un a fyddai’n medru gwneud popeth yn iawn unwaith eto yw’r un sydd ddim yma.  Dwi dal methu bwyta’n iawn (the grief diet!) ac mae naill gyda fi ormod o egni neu ddim digon.  Cyn i mam farw bydden i wedi hen sgwennu’r darn yma, ond mae wedi cymryd wythnose i fi jyst i gofnodi pytiau o feddyliau ar bapur.

Byddai mam yn torri’i chalon petai’n gweld fi’n dioddef fel hyn, felly rhaid i mi barhau i ymladd nes bo fi’n gwella neu o leia’n troi cornel, er mwyn ceisio curo hwn. Dwi’n gweld ei heisiau’n arw ac fe nelen i rwbeth i fod yn ei chwmni unwaith eto.

Dyma rai symptomau posib galar patholegol yn ôl Psychology Today (2013):

  • Problemau difrifol gyda derbyn y farwolaeth
  • Ffocysu’n eithafol ar y golled a meddwl am yr atgofion mewn modd dwys (bron yn obsesiwn)
  • Dyheu difrifol ac ysu cyson am y meirw
  • Iselder a thristwch llethol
  • Diffyg ymddiried ym mhobl eraill
  • Teimlo’n ddideimlad neu’n ddadgysylltiedig
  • Anallu i fwynhau unrhyw agwedd o fywyd
  • Hydeimledd neu gynnwrf
  • Synfyfyrio cyson a galaru’n afiach
  • Chwerwedd ynglyn â’r brofedigaeth
  • Teimladau bod bywyd yn ddiwerth ac yn ddi-bwrpas
  • Eithrio eich hun o agweddau a gweithgareddau cyhoeddus
  • Trafferth ymgymryd â bywyd bob dydd

Er bod yr uchod i gyd yn negyddol a thrist, dwi’n anelu ac yn gweithio’n galed i drechu’r tostrwydd yma wrth ymgymryd â therapiau amrywiol a pharhau i gymryd meddyginiaeth. Rhai pethau sy’n helpu yw darllen, ysgrifennu, bod allan yn yr awyr agored a meddylgarwch emosiynol a hypnosis, ynghyd ag amynedd ag empathi fy nheulu a ffrindiau agos. Er y cyfnodau anodd a’r teimladau o dristwch a phoen emosiynol a chorfforol anioddefol, dwi’n benderfynol o wella ag ail-ymgymryd yn fy ngradd meistr Seicoleg a fy ngwaith dysgu. Gwn yn iawn na fydd modd i mi ddianc rhag y galar yma (ni fyddai’n deilwng petai na ddim galaru a hiraethu) ac y bydd yn rhan ohonof tra byddaf byw.

Mae fy ngalar yn dyst i’r cariad, i’r gofal ac yn brawf o’r agosatrwydd a’r berthgynas glos oedd rhwng mam a finne.

Bethan Thomas

Medi 2019


Darllen rhagor: